Najstarszy park narodowy w Polsce – historia, przyroda, ciekawostki

Najstarszy park narodowy w Polsce to Pieniński Park Narodowy, utworzony 1 czerwca 1932 roku na obszarze zaledwie kilku tysięcy hektarów w sercu Pienin. Chroni wapienne skały, przełom Dunajca, tysiące gatunków roślin i zwierząt oraz niezwykłe krajobrazy, które co roku przyciągają setki tysięcy osób. Jeśli chcesz poznać jego historię, przyrodę i ciekawostki, zostań tu na dłużej.

Dlaczego Pieniński Park Narodowy jest najstarszym parkiem narodowym w Polsce?

Pieniński Park Narodowy formalnie powstał 1 czerwca 1932 roku jako pierwszy obszar w Polsce o randze parku narodowego. Początkiem była przemiana istniejącego rezerwatu w Pieninach w jednostkę o nazwie „Park Narodowy w Pieninach”, o początkowej powierzchni około 16,5 km². W tym samym roku utworzono Białowieski Park Narodowy, ale to właśnie Pieniny o kilka tygodni wyprzedziły Puszczę Białowieską. Dzisiaj, zgodnie z danymi parku, jego powierzchnia wynosi 2346 ha, a otulina ok. 2682 ha, co plasuje go wśród najmniejszych parków w Polsce, ale o wyjątkowo gęstej sieci szlaków i bardzo dużym natężeniu ruchu turystycznego.

Park leży w województwie małopolskim, na pograniczu Polski i Słowacji, a po słowackiej stronie ma swój odpowiednik – PIENAP. To jeden z pierwszych w Europie i drugi na świecie przykład transgranicznego planu ochrony przyrody. Już starości czorsztyńscy w XVII wieku dostrzegali wartość tutejszych lasów, zakazując wypasu i polowań na obszarze „lasu, który zowią Pieniny”. Z czasem te intuicyjne decyzje przekształciły się w świadomą ochronę przyrody.

Jaką rolę odegrał prof. Władysław Szafer?

Za kulisami powstania parku stoi nazwisko, które do dziś powtarza każdy historyk ochrony przyrody – Władysław Szafer. Ten krakowski botanik, po wizycie w Yellowstone, zapragnął wprowadzić ideę parku narodowego do Polski. W 1921 roku z jego inicjatywy na prywatnych gruntach wokół ruin Zamku w Czorsztynie utworzono niewielki rezerwat o powierzchni 7,5 ha. W kolejnych latach państwo zaczęło wykupywać tereny w Masywie Trzech Koron i okolicy, co otworzyło drogę do utworzenia parku narodowego.

Szafer forsował wizję obszaru, w którym przyroda ma pierwszeństwo przed gospodarką – wpływ człowieka miał być ograniczony do minimum, a zadaniem parku stała się ochrona „pierwotnej przyrody”. Właśnie w Pieninach ta idea po raz pierwszy w Polsce przybrała realny kształt, a później stała się inspiracją przy powoływaniu Białowieskiego, Świętokrzyskiego, Tatrzańskiego i Ojcowskiego Parku Narodowego.

Jak rozwijał się Pieniński Park Narodowy?

Od 1932 roku granice parku kilkukrotnie zmieniano. Przed II wojną światową trwały intensywne wykupy gruntów, a w 1954 roku Rada Ministrów ponownie uregulowała status Pienińskiego Parku Narodowego, powiększając jego obszar do około 2231 ha – włączono też tereny chłopskie i gromad wiejskich z zachowaniem prawa użytkowania. W 1996 roku kolejne rozporządzenie rządowe doprecyzowało granice, a powierzchnia osiągnęła obecne 2346 ha. Obszar parku wciąż rośnie – dyrekcja systematycznie dokupuje prywatne działki, zwłaszcza w cennych przyrodniczo lokalizacjach.

Około 53% powierzchni stanowi własność Skarbu Państwa (duża część kupiona jeszcze w II Rzeczypospolitej), reszta pozostaje w rękach prywatnych, gdzie nadal funkcjonują gospodarstwa rolne, pensjonaty czy małe firmy. Ten mozaikowy układ własności wymaga delikatnego łączenia interesów mieszkańców, turystów i ochrony przyrody – to typowe wyzwanie dla małych, górskich parków narodowych.

Jakie obszary obejmuje najstarszy park narodowy w Polsce?

Park chroni najcenniejsze fragmenty tzw. Pienin Właściwych. W jego granicach znajdują się przede wszystkim:

• Masyw Trzech Koron z tarasem widokowym na Okrąglicy,
• Pieniny Czorsztyńskie z zamkiem i stromymi stokami nad Jeziorem Czorsztyńskim,
• Pieninki z szerokimi polanami i łąkami,
• Przełom Dunajca – najpopularniejszy fragment parku,
• Zielone Skałki w Pieninach Spiskich, włączone jako niewielki, ale bardzo cenny płat skalny.

Skały budujące Pieniny to głównie wapienie, które tworzą strome ściany i urwiska. Mimo niewielkiej wysokości szczytów (poniżej 1000 m n.p.m.) teren jest bardzo zróżnicowany – z dolinami, wąwozami i stromymi żlebami. Na takim podłożu powstały mozaikowe gleby, głównie litogeniczne wapniowcowe (ponad 60% powierzchni), uzupełnione przez brunatnoziemy oraz gleby hydrogeniczne i aluwialne, związane z dolinami potoków i Dunajca.

Jaką przyrodę chroni Pieniński Park Narodowy?

Na stosunkowo małej powierzchni parku zarejestrowano niezwykłe bogactwo gatunków. Flora, fauna i grzyby są badane intensywnie od ponad 150 lat, dlatego Pieniny uchodzą za jeden z najlepiej poznanych przyrodniczo regionów Polski. Mimo to co roku naukowcy opisują tu nowe gatunki bezkręgowców, a monitoring grzybów wielkoowocnikowych w latach 2007–2009 wykazał aż 830 gatunków, z czego ponad 100 okazało się nowych dla tego obszaru.

Jakie rośliny występują w Pieninach?

Na terenie parku stwierdzono około 1100 gatunków roślin naczyniowych, z czego część to rośliny górskie, a część gatunki związane z ciepłymi murawami. Szczególną uwagę zwracają dwa endemity: pszonak pieniński i mniszek pieniński – nie rosną naturalnie nigdzie poza Pieninami. Unikatowa jest też pienińska odmiana bylicy piołunu, chaber pieniński, złocień Zawadzkiego czy jałowiec sabiński, który w całych Karpatach Zachodnich poza Pieninami już się nie pojawia.

Wiosną skraje lasów i runo rozświetlają śnieżyczka przebiśnieg, pierwiosnki, lepiężniki i miesiącznica trwała. Na łąkach, które powstały dzięki wielowiekowej działalności pasterskiej, rośnie wiele storczyków – m.in. dwulistnik muszy, storczyk szerokolistny, bzowy i męski – a także okazałe ostrożnie i trujące, ale rzadkie ciemiężyce zielone. Na wapiennych skałach dominują murawy z seslerią skalną, smagliczką i kostrzewą bladą, a na piargach można znaleźć cienistkę Roberta.

W 2024 roku badania lidarowe ujawniły kolejny przyrodniczy rekord – na terenie parku odkryto kilkadziesiąt wyjątkowo wysokich drzew, w tym okaz jodły pospolitej o wysokości 55,86 m i obwodzie pnia 3,28 m. To najwyższe znane drzewo rodzimego gatunku w Polsce, co pokazuje, że nawet w tak dobrze zbadanym terenie wciąż pojawiają się nowe, spektakularne odkrycia.

Jakie zwierzęta żyją w najstarszym parku narodowym?

Na obszarze Pienin stwierdzono ok. 7 tysięcy gatunków zwierząt, w tym około 235 gatunków kręgowców i około 6500 gatunków bezkręgowców. Wśród większych ssaków spotkasz jelenie, sarny, dziki, borsuki, a także drapieżniki takie jak ryś i żbik. Szczególnie dobrze mają się tu nietoperze – dzięki licznym jaskiniom i rozpadlinom skalnym opisano obecność 15 gatunków, z dominującym, coraz rzadszym w Europie podkasieńcem małym.

Pienińska awifauna liczy około 160 gatunków ptaków, z czego blisko 100 gniazduje w parku. W skalnych ścianach przełomu Dunajca znaleźć można nagórnika, pomurnika i kopciuszka, a w lasach drapieżniki takie jak puchacz czy orzeł przedni. W dolinach potoków i na łąkach występują derkacze, głuszce, liczne gatunki sów, a w Dunajcu żyje rzadko spotykana głowacica.

Dlaczego motyle są symbolem Pienin?

Niepylak apollo – jeden z największych dziennych motyli Europy – stał się nieformalnym symbolem Pienin. Ten endemiczny i skrajnie zagrożony gatunek w Polsce występuje naturalnie niemal wyłącznie w Pienińskim Parku Narodowym i w Karkonoszach. Tutejsze łąki i ciepłe, skalne murawy tworzą dla niego idealne warunki. Ogółem w Pieninach zarejestrowano około 1600 gatunków motyli, z czego 6% to gatunki ciepłolubne, rzadkie lub nieznane z innych regionów kraju.

Pienińskie łąki, koszone co roku przez pracowników parku, należą do najbogatszych motylowych ostoi w Polsce – bez ich aktywnej ochrony niepylak apollo zniknąłby z naszych gór.

Park prowadzi kompleksowy program ochrony tego gatunku: hodowlę, znakowanie osobników, monitoring populacji oraz specjalne koszenie łąk, tak by zachować rośliny żywicielskie gąsienic i zapewnić dorosłym motylom odpowiednią bazę pokarmową. To klasyczny przykład relacji, w której Pieniński Park Narodowy chroni niepylaka apollo, łącząc działania naukowe z czynną ochroną siedlisk.

Jak zwiedzać Pieniński Park Narodowy?

Na niewielkim obszarze parku wytyczono około 34–35 km oznakowanych szlaków pieszych, z czego dwa udostępniono również rowerzystom. Dodatkowo istnieje szlak wodny – spływ tratwami lub kajakami Przełomem Dunajca – oraz ścieżki spacerowe, takie jak Droga Pienińska wzdłuż rzeki. W przeliczeniu na 1 ha to jeden z najbardziej „nasyconych” ruchem turystycznym parków narodowych w Polsce, co wprost wskazują statystyki odwiedzin sięgające kilkuset tysięcy osób rocznie.

Największą atrakcją jest oczywiście Przełom Dunajca. Tradycyjny spływ drewnianymi tratwami prowadzi przez wąską dolinę otoczoną pionowymi skałami sięgającymi ponad 300 metrów nad poziom lustra wody. Ten odcinek Dunajca Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody w 1960 roku uznała za jedno z najpiękniejszych miejsc w Europie pod względem krajobrazowym i botanicznym. Alternatywą jest wędrówka pieszo Drogą Pienińską, która biegnie równolegle do rzeki i pozwala patrzeć na tratwy z góry.

Jakie są najpopularniejsze szczyty i punkty widokowe?

Nazwa „najstarszy park narodowy w Polsce” wielu osobom automatycznie kojarzy się z jednym widokiem – strzelistej sylwetki Trzech Koron. Ścieżka na Okrąglicę kończy się metalowym tarasem, z którego widać Pieniny, Gorce, Beskidy, a przy dobrej pogodzie także Tatry. Drugim ikonograficznym miejscem jest Sokolica, przez lata znana ze swojej słynnej reliktowej sosny rosnącej na krawędzi przepaści (drzewo częściowo uszkodził wypadek, ale w krajobrazie wciąż pozostaje jego charakterystyczna sylwetka).

Szlaki na te wierzchołki nie są technicznie trudne, ale bywają strome i wymagają dobrej kondycji. W szczycie sezonu tworzą się kolejki do tarasów widokowych – to efekt ogromnej popularności parku. W mniej obleganych częściach, jak Pieniny Czorsztyńskie czy Zielone Skałki, można liczyć na większy spokój i równie efektowne panoramy na Jezioro Czorsztyńskie czy dolinę Dunajca.

Jakie jeszcze atrakcje znajdziesz wokół parku?

Oprócz gór i rzeki Pieniński Park Narodowy otaczają liczne zabytki oraz miejscowości uzdrowiskowe. Turyści chętnie łączą wędrówki z wizytą w:

• ruinach Zamku w Czorsztynie,
• zamku w Niedzicy z legendą o skarbie Inków,
• Czerwonym Klasztorze po stronie słowackiej,
• uzdrowiskowej Szczawnicy z Muzeum Pienińskim,
• Krościenku nad Dunajcem, gdzie znajduje się siedziba dyrekcji parku i pawilon edukacyjny.

Przy głównych wejściach przygotowano pięć pawilonów PPN z ekspozycjami przyrodniczymi i małymi ogródkami skalnymi, w których odtworzono roślinność pienińskich piargów i skał. Dzięki temu możesz obejrzeć wiele rzadkich gatunków z bliska, bez wchodzenia w ich naturalne, często bardzo trudnodostępne stanowiska.

Jak park dba o przyrodę i radzi sobie z zagrożeniami?

Od samego początku istnienia parku prowadzono tu precyzyjną gospodarkę leśną podporządkowaną celom ochronnym. Już w 1936 roku wykonano szczegółowy plan, w ramach którego zinwentaryzowano dosłownie każde drzewo i większy krzew. Obecnie, w oparciu o Ustawę o ochronie przyrody z 2004 roku, park pełni funkcję obszaru, gdzie priorytetem jest zachowanie różnorodności biologicznej oraz form przyrody nieożywionej przy powierzchni przekraczającej ustawowe minimum 1000 ha dla parków narodowych.

Największym zagrożeniem dla Pienińskiego Parku Narodowego jest masowa turystyka i gęstniejąca zabudowa otoczenia, które ograniczają korytarze ekologiczne łączące Pieniny z sąsiednimi pasmami górskimi.

Rocznie park odwiedzają setki tysięcy osób, co w połączeniu z rozbudową infrastruktury noclegowej i drogowej stanowi realne obciążenie dla wrażliwych ekosystemów. Zbyt intensywny ruch na szlakach przyczynia się do erozji, a presja inwestycyjna w otulinie utrudnia migrację zwierząt. Dlatego tak ważne są limity na niektórych atrakcjach, ścisła kontrola zabudowy i stały monitoring przyrodniczy.

Jak wygląda czynna ochrona w Pieninach?

Działania parku można podzielić na kilka głównych grup. Pierwsza dotyczy lasów – drzewostany, które przez wieki były przekształcane przez człowieka, są stopniowo przebudowywane tak, by znów przypominały naturalne, wielogatunkowe i wielopiętrowe lasy. Cenne, stare drzewa objęto indywidualnym monitoringiem, a w razie potrzeby stosuje się zabiegi wzmacniające ich stabilność czy zabezpieczające przed uszkodzeniem.

Druga grupa działań dotyczy łąk. Aby nie zarosły samosiewami drzew i krzewów, są regularnie koszone, a siano wywożone. Na 20 półarowych poletkach botanicy co roku wykonują tzw. zdjęcia fitosocjologiczne – spisy wszystkich rosnących tam roślin naczyniowych. Te dane pokazują, jak zmienia się roślinność i czy zabiegi ochronne przynoszą efekty.

Trzeci blok działań skupia się na zwierzętach i ich siedliskach. Oprócz programu ochrony niepylaka apollo prowadzi się m.in. reintrodukcję sokoła wędrownego, specjalne akcje ochrony płazów migrujących do miejsc rozrodu (osiatkowanie dróg i przenoszenie zwierząt przez jezdnię) oraz zakładanie stawów jako alternatywnych miejsc składania skrzeku zamiast zbiornika wyrównawczego Jeziora Czorsztyńskiego.

Jak łączy się ochrona przyrody i tradycja?

W Pieninach ochrona dotyczy nie tylko przyrody, ale też krajobrazu kulturowego. Na Hali Majerz prowadzony jest tzw. kulturowy wypas owiec – stada utrzymują mozaikę łąk i zarośli w stanie przypominającym historyczny, a jednocześnie pozwalają zachować lokalne tradycje pasterskie. Dzięki temu turysta widzi nie tylko „dziką przyrodę”, ale też pejzaż, który przez wieki kształtowali mieszkańcy: rozrzucone pola, łany łąk, szałasy pasterskie.

Ten sam model myślenia – łączenie ochrony przyrody z poszanowaniem lokalnej społeczności – przeniesiono później do innych parków w Polsce. Nieprzypadkowo więc w wielu publikacjach mówi się, że to właśnie najstarszy park narodowy w Polsce wyznaczył standardy, które do dziś stosuje się przy planowaniu ochrony w górach i na nizinach.

Jak Ty możesz zwiedzać park bez szkody dla przyrody?

Przyjeżdżając w Pieniny, masz bezpośredni wpływ na to, czy te krajobrazy przetrwają w obecnej formie. Wystarczy trzymać się kilku prostych zasad:

• poruszać się tylko po wyznaczonych szlakach i nie skracać zakrętów,
• korzystać z wyznaczonych miejsc odpoczynku zamiast tworzyć „dzikie” ogniska czy polany,
• oddać śmieci w miasteczku lub w schronisku, nie zostawiając ich w parku,
• przestrzegać ciszy i nie płoszyć zwierząt, zwłaszcza o świcie i o zmierzchu.

Dzięki takim drobnym decyzjom możesz realnie wesprzeć to, co w Pieninach najcenniejsze – unikalny splot historii ochrony przyrody, bogactwa gatunków i spektakularnych górskich widoków zamkniętych w najstarszym parku narodowym w Polsce.