Dąb Bartek – ile ma lat i jaka jest jego historia?

Dąb Bartek ma dziś szacunkowo około 685–700 lat, mierzy około 28,5 m wysokości, a obwód jego pnia na wysokości 1,3 m to 9,85 m. Jego historia to mieszanka twardych danych dendrologicznych, legend o Janie III Sobieskim, śladów Powstania Styczniowego i wieloletniej walki o zachowanie tego drzewa jako pomnika przyrody. Jeśli chcesz poznać wiek Bartka, jego burzliwe dzieje i to, co dziś można zobaczyć w Zagnańsku, przeczytaj dalszą część artykułu.

Ile lat ma Dąb Bartek?

Wiek tak starego drzewa nie da się policzyć „co do roku”, bo wnętrze pnia jest w dużej części spróchniałe. Dlatego badacze opierają się na pomiarach zewnętrznych i modelach wzrostu Quercus robur, czyli dębu szypułkowego. Jeszcze w okresie międzywojennym wiek Bartka oceniano nawet na 1200 lat, co świetnie brzmiało, ale z naukowego punktu widzenia okazało się zbyt optymistyczne.

W 1992 roku dendrolog Cezary Pacyniak opublikował w pracy „Najstarsze drzewa w Polsce” wynik swoich badań – wówczas wiek Bartka oszacował na 654 lata. Jeśli dodać kolejne dekady, otrzymujemy wartość rzędu około 685–688 lat w 2026 roku. W nowszych opracowaniach (m.in. Polskiego Towarzystwa Leśnego z 2013 roku) wiek drzewa zaokrągla się zwykle do około 670–700 lat.

Obecnie przyjmuje się, że Dąb Bartek kiełkował mniej więcej w XIV wieku, a zatem „pamięta” jeszcze późne średniowiecze i początki państwa Jagiellonów.

Naukowcy podkreślają, że na precyzyjne datowanie nie pozwala stan pnia – zdrowa tkanka w wielu miejscach ma zaledwie 5–20 cm grubości. Mimo to badania z różnych lat dają zbliżone wyniki, co umacnia pozycję Bartka w gronie najstarszych polskich drzew, choć nie jest on absolutnym rekordzistą (starszy pozostaje m.in. cis „Henryk” z Dolnego Śląska).

Jakie wymiary ma Dąb Bartek?

Dla wielu osób to właśnie rozmiary Bartka robią większe wrażenie niż jego wiek. Według pomiarów z 2013 roku drzewo ma 28,5 m wysokości (starsze źródła podawały 30 m). Obwód pnia na wysokości 1,3 m wynosi 9,85 m, przy samej ziemi dochodzi do 13,4 m, a średnica pnia na tej wysokości to około 3,14 m. Z kolei korona rozpościera się mniej więcej na 20 × 40 m, tworząc ogromny parasol zieleni.

Foremna sylwetka drzewa to efekt zarówno naturalnego wzrostu, jak i działań leśników. Objętość drewna w całym drzewie – tzw. miąższość – szacuje się na 72 m³, z czego 65 m³ to tzw. grubizna, a sam pień główny stanowi około 46 m³. Obecnie Bartek ma osiem głównych konarów, choć w 1829 roku opisywano aż czternaście konarów głównych i szesnaście bocznych.

Czy Bartek jest najwyższym dębem w Polsce? Nie – pod względem wysokości ustępuje np. dębowi „Agnieszki” z Puszczy Białowieskiej, który ma ponad 43 m. Bartek imponuje raczej kombinacją wieku, rozmiaru pnia i silnych związków z historią oraz kulturą regionu świętokrzyskiego.

Gdzie rośnie Dąb Bartek?

Dąb Bartek rośnie w województwie świętokrzyskim, na terenie leśnictwa Bartków, które należy do Nadleśnictwa Zagnańsk. Znajdziesz go przy drodze wojewódzkiej nr 750 prowadzącej z Zagnańska do Samsonowa, kilkanaście kilometrów na północ od Kielc. Współrzędne samego drzewa to mniej więcej 50,987267 N, 20,650128 E, a parking turystyczny leży ok. 100 m dalej (50.9869, 20.6511).

Po zjechaniu z trasy S7 (Kraków–Warszawa) w kierunku Zagnańska prowadzą drogowskazy, więc dojazd nie sprawia problemu. Przy drodze 750 czeka duży, bezpłatny parking, kilka stoisk z pamiątkami i krótka dojściówka oznakowanym przejściem przez jezdnię. Wokół drzewa wytyczono ścieżkę edukacyjną oraz biegnie zielony szlak turystyczny z Bliżyna do Zagnańska.

Dąb Bartek jest od 1954 roku prawnie chronionym pomnikiem przyrody, a jego sylwetka widnieje w herbie gminy Zagnańsk.

Z uwagi na ochronę systemu korzeniowego nie wolno przekraczać drewnianego ogrodzenia wokół drzewa ani dotykać kory. Miejsce jest dostępne bezpłatnie przez cały rok, a drzewo można oglądać także przez kamerę online, która przez 24 godziny na dobę pokazuje Króla Puszczy Świętokrzyskiej.

Jak wygląda historia Dębu Bartka?

Historia Bartka to splot naturalnego starzenia się starego dębu, uszkodzeń spowodowanych przez człowieka i pogodę oraz coraz bardziej świadomej ochrony. W XIX-wiecznym czasopiśmie „Sylwan” opisano go jako drzewo o 14 konarach głównych – już wtedy był obiektem podziwu. W XX wieku jego losy dramatycznie przyspieszyły.

Pożary, pioruny i prace konserwatorskie

W 1906 roku pożar zabudowań Nadleśnictwa Samsonów, położonych kilkadziesiąt metrów na wschód od drzewa, doprowadził do powstania tzw. martwicy bocznej pnia. Płomienie, niesione wiatrem, przypaliły tę część dębu tak mocno, że w kolejnych latach rozwinęła się tam rozległa dziupla. W 1920 roku wypełniono ją plombą cementową – takie rozwiązania były wtedy standardem – ale dopiero w 1978 roku cement usunięto i zastąpiono plombą z żywicy oraz wypełnieniem z drewna sosnowego i jodłowego.

3 czerwca 1991 roku w koronę Bartka uderzył piorun. Uszkodził jeden z konarów i część pnia, tworząc tzw. listwę piorunową. Po konserwacji założono na drzewie piorunochron, który ma chronić je przed kolejnymi wyładowaniami, co w przypadku dębów ma szczególne znaczenie – te drzewa statystycznie przyciągają wyładowania częściej niż wiele innych gatunków.

Od lat 70. XX wieku prowadzi się też systematyczne zabiegi sanitarne: usuwa się suche i połamane gałęzie, zabezpiecza rany preparatami grzybo- i bakteriobójczymi, a pod drzewem wykonano studzienki nawadniające system korzeniowy. To odpowiedź na obniżenie poziomu wód gruntowych po uruchomieniu w latach 70. ujęcia wody pitnej dla Kielc, które mocno osuszyło dolinę górnej Bobrzy.

Od „najokazalszego drzewa” do pomnika przyrody

W 1934 roku sąd konkursowy pod przewodnictwem botanika Władysława Szafera uznał Bartka za „najokazalsze drzewo w Polsce”. Już przed II wojną światową odwiedzały go tysiące turystów – w 1937 roku zanotowano około 2000 przyjezdnych, w tym gości z zagranicy. Status formalny przyszedł później: 28 października 1954 roku Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach nadało Bartkowi status pomnika przyrody, a Rozporządzenie Wojewody Świętokrzyskiego z 2007 roku ponownie wpisało drzewo do rejestru.

W otoczeniu dębu pojawiły się też symbole upamiętniające lokalną i ogólnopolską historię. W 1933 roku ustawiono kamień z napisem odnoszącym się do 25-lecia Związku Walki Czynnej i Związku Strzeleckiego. Po wojnie głaz przez ponad 30 lat leżał przewrócony napisem do ziemi, aż w 1984 roku znów stanął przy drzewie.

Powstanie Styczniowe i żelazne figury Chrystusa

Na pniu Bartka wiszą dwie żeliwne figury Chrystusa Ukrzyżowanego, odlane prawdopodobnie w miejscowych hutach żelaza. Na jednej widnieje data 1853, wiązana z epidemią cholery w okolicy. Druga figura, według tradycji, upamiętnia ofiary walk o niepodległość w czasie, gdy trwało Powstanie Styczniowe.

Ustne przekazy mówią, że krzyże mają przypominać o dwóch powstańczych oficerach, powieszonych na konarach Bartka po potyczce z 10 czerwca 1863 roku w Bobrzy. Walki w tej okolicy pochłonęły wtedy kilkunastu poległych, pochowanych na cmentarzach w Ćmińsku i Zagnańsku. W ten sposób drzewo stało się nie tylko świadkiem historii, ale i żywym pomnikiem upamiętniającym wydarzenia narodowe.

Nowoczesne zabezpieczenia – podpory teleskopowe i projekt łuku

Z wiekiem masa korony i osłabienie pnia zaczęły stanowić realne zagrożenie. Już w 1949 roku pojawiły się pierwsze drewniane podpory pod najcięższymi konarami, ale wytrzymały około pół wieku. W 1997 roku zastąpiono je nowymi, a w kolejnych latach system stopniowo rozbudowywano.

Obecnie konary Bartka podtrzymują podpory teleskopowe wykonane z metalu, z gumowymi podkładami w miejscu styku z konarem i betonowymi fundamentami w ziemi. Takie rozwiązanie pozwala stabilizować drzewo w pionie i poziomie, a jednocześnie nie ogranicza jego naturalnych ruchów przy wietrze. Łącznie założono około 15 podpór, a w 2005 i 2011 roku dostawiano kolejne elementy konstrukcji, aby rozłożyć ciężar korony.

Ze względu na postępujące próchnienie pnia rozważano stworzenie specjalnego łuku, do którego Bartek miałby zostać podwieszony – koszt takiej konstrukcji oszacowano na około 2 miliony złotych.

Stan zdrowotny drzewa jest stale monitorowany. Próchnienie pnia stało się poważnym problemem – miejscami zdrowa tkanka nie przekracza 5 cm grubości, co zwiększa ryzyko złamania lub wywrócenia. Mimo to specjaliści oceniają, że przy obecnym zestawie zabezpieczeń i pielęgnacji Bartek wciąż utrzymuje się w stosunkowo dobrej formie jak na swoje lata.

Jakie legendy i tradycje wiążą się z Dębem Bartkiem?

Czy można mówić o polskim drzewie bez legendy o królu? W przypadku Bartka takich opowieści jest kilka i wszystkie kręcą się wokół Jana III Sobieskiego. Jedna z najbardziej znanych głosi, że monarcha wraz z Marysieńką ukryli w pniu dębu skarby. Inna historia mówi, że wracając po zwycięstwie pod Wiedniem, król zostawił w dziupli flaszę wina oraz turecką szablę.

Według miejscowych gawęd w cieniu Bartka mieli też odpoczywać inni królowie: Bolesław Chrobry, Władysław Jagiełło czy Stanisław August Poniatowski. Historycy nie są w stanie tego potwierdzić, ale sama obecność tych wątków pokazuje, jak głęboko drzewo wrosło w zbiorową wyobraźnię. Dla mieszkańców Zagnańska Bartek to członek lokalnej wspólnoty – w urodziny drzewa organizuje się tu święto, podczas którego uczniowie Technikum Leśnego są symbolicznie „pasowani” na borusów.

Do współczesnych zwyczajów należy także przyjazd nowożeńców. Młode pary przyjeżdżają pod dąb, aby przy kamiennej kapliczce wznosić toast za długie i szczęśliwe małżeństwo. W sąsiedztwie drzewa stoi zresztą Kapliczka św. Huberta, murowana z piaskowca w 1996 roku – to kolejny element, który łączy naturę, lokalną kulturę i tradycję myśliwską regionu.

Niedaleko posadzono też „synka” Bartka – dąb Bartuś, zasadzony w 1966 roku z okazji Tysiąclecia Państwa Polskiego. Z punktu widzenia dendrologii to młodzik, ale symbolicznie jest kontynuacją historii najstarszego z mieszkańców świętokrzyskich lasów.