Latarnie morskie w Polsce – przewodnik po najpiękniejszych obiektach

Wzdłuż polskiego wybrzeża Bałtyku działa 15 czynnych latarni morskich, a zdecydowaną większość z nich można zwiedzać. Te obiekty pełnią podwójną rolę – są istotnymi znakami nawigacyjnymi oznaczonymi na mapach morskich oraz atrakcjami turystycznymi oferującymi wyjątkowe widoki. W naszym przewodniku znajdziesz informacje o parametrach technicznych, ciekawostkach historycznych i możliwościach odwiedzin każdej z nich.

Początki oznaczania niebezpiecznych brzegów sięgają starożytności, jednak najstarszy pewny przekaz o istnieniu ogni stałych pochodzi z około 400 roku p.n.e. z Aten. Na ziemiach polskich pierwsze światło nawigacyjne, nazywane „garnkiem wulkanu”, rozbłysło już w X wieku. Przez stulecia ewoluowały metody generowania światła – od drewna i świec woskowych, przez oleje roślinne oraz gaz, aż po współczesne, w pełni zautomatyzowane elektryczne systemy optyczne.

Dziś, mimo dominacji nawigacji satelitarnej i radarowej, latarnie morskie wciąż pozostają ważnym elementem zapewniania bezpieczeństwa na morzu stanowiąc jednocześnie żywe pomniki historii techniki. W rejonach polarnych funkcjonują dodatkowo dwa znaki nawigacyjne utrzymywane przez polskie stacje badawcze – na Svalbardzie i w Antarktyce, które zgodnie z międzynarodowymi standardami oznaczane są symbolem „lighthouse” na mapach Admiralicji Brytyjskiej.

Jakie są najwyższe latarnie morskie w Polsce?

Wysokość wieży ma bezpośredni wpływ na zasięg nominalny światła i stanowi o randze obiektu w systemie oznakowania nawigacyjnego. Na polskim wybrzeżu znajdziemy budowle o bardzo zróżnicowanych gabarytach – od skromnych kilkunastometrowych konstrukcji po monumentalne wieże sięgające ponad sześćdziesięciu metrów. Zdecydowanym rekordzistą jest Latarnia Morska Świnoujście o wysokości wieży wynoszącej 64,8 metra, będąca jednocześnie jedną z najwyższych ceglanych latarni na świecie. Jej przerywane, sektorowe światło o zasięgu nominalnym 27 mil morskich widoczne jest z odległości około 46 kilometrów. Wzniesiono ją w 1857 roku na prawym brzegu Świny, a na taras widokowy prowadzi obecnie 308 stopni.

Latarnia Gdańsk Port Północny

Drugi pod względem wielkości obiekt na polskim wybrzeżu mierzy 64,3 metra. Został uruchomiony w czerwcu 1984 roku na terenie strategicznego terminalu przeładunkowego i zastąpił wcześniejszą, zabytkową latarnię z Nowego Portu. Niestety, ze względu na swoje położenie w obrębie infrastruktury portowej o zaostrzonym rygorze dostępu, nie jest udostępniona do zwiedzania. Emituje błyskowe, grupowe światło o nominalnym zasięgu 25 mil morskich z wysokości 61 metrów ponad poziomem wody.

Latarnia Morska Gąski

Trzecia wysokością jest budowla zlokalizowana na Wybrzeżu Słowińskim, około 100 metrów od piaszczystej plaży w niewielkiej wsi Gąski. Jej wieża wznosi się na 49,8 metra, a światło bije z wysokości 51,1 metra, co zapewnia mu zasięg nominalny wynoszący 23,5 mili morskiej. Pochodząca z 1878 roku konstrukcja kryje w sobie 228 granitowych stopni prowadzących na punkt widokowy. Fundamenty tej latarni mają u podstawy grubość dwóch metrów, co pozwoliło jej przetrwać zawieruchę wojenną w stanie niemal nienaruszonym.

Jaką rolę pełnią polskie latarnie w systemie bezpieczeństwa morskiego?

Latarnia morska w sensie nawigacyjnym to znak umieszczony na brzegu, który jest oznaczony na mapach morskich wydawanych przez Biuro Hydrograficzne Marynarki Wojennej zgodnie z publikacją „Znaki skróty i terminologia stosowane na polskich mapach morskich” 551 BHMW. Opisywana jest również w locji „Bałtyku. Wybrzeże polskie 502”. Każdy z 15 czynnych obiektów posiada indywidualną, niepowtarzalną charakterystykę światła – czyli rytm i barwę błysków, co umożliwia nawigatorom precyzyjną identyfikację wizualną w nocy oraz w warunkach ograniczonej widzialności.

Nie wszystkie nadmorskie budowle emitujące światło są latarniami morskimi w rozumieniu prawa i standardów hydrograficznych. Przykładem może być światło nawigacyjne umieszczone na wieży widokowej w Sopocie, stawy na główkach portów czy stawa Młyny w Świnoujściu. Ze względu na zbyt mały zasięg nominalny (w przypadku Sopotu jest to zaledwie 7 mil morskich) oraz brak odpowiedniego oznaczenia w spisach świateł, nie są one klasyfikowane jako latarnie morskie.

W rejonach polarnych – zwyczajowo polskimi latarniami morskimi – nazywa się znaki nawigacyjne wystawione i utrzymywane przez polskie polarne stacje badawcze, znajdujące się w Arktyce i Antarktyce.

Nowoczesna automatyzacja

Współczesne latarnie przeszły głęboką modernizację, która w wielu przypadkach wyeliminowała konieczność stałego pobytu latarnika na miejscu. Przykładem jest latarnia w Czołpinie, gdzie pracownik zawiaduje nią zdalnie z odległości około 10 km, otrzymując na bieżąco dane o stanie technicznym urządzeń. Z kolei na Helu zamontowano żarówkę o mocy 1000 W wyposażoną w automatyczny zmieniacz – w przypadku przepalenia wykonuje ona obrót o 45 stopni i na miejsce wadliwej wsuwa się zapasowa.

Które latarnie wyróżniają się architekturą i historią?

Niektóre obiekty na trwałe wpisały się w krajobraz i tożsamość nadmorskich miejscowości, a ich forma architektoniczna odbiega od typowego wizerunku latarni jako prostej, cylindrycznej wieży. Latarnia Morska Stilo, oddana do użytku w 1906 roku, powstała w unikalnej technologii skręcanych, żeliwnych płyt. Obiekt o wysokości 33,4 metra pomalowano w trzy szerokie pasy – czarny, biały i czerwony – a na całym świecie istnieją zaledwie trzy konstrukcje zbudowane w ten sposób. Znajduje się niecały kilometr od otwartego morza, na szczycie zalesionej wydmy, oferując z dwóch galerii widokowych rozległą panoramę na Łebę i okoliczne lasy.

Latarnia Morska Gdańsk Nowy Port i Kula Czasu

Zbudowana w 1894 roku wieża w Nowym Porcie, o wysokości 27,3 metra, była miejscem szczególnym w historii Polski. O świcie 1 września 1939 roku, właśnie z jej tarasu padły strzały z pancernika „Schleswig-Holstein”, które rozpoczęły II wojnę światową. Pełniła ona funkcję latarni do 1984 roku, po czym została wygaszona i zastąpiona przez nowoczesny obiekt w Porcie Północnym. Obecnie, jako udostępniony zabytek, mieści w sobie replikę niezwykłego urządzenia nawigacyjnego – Kuli Czasu. Ten precyzyjny przyrząd, uruchamiany sygnałem telegraficznym, opadał dokładnie w południe, umożliwiając kapitanom statków regulację chronometrów z dokładnością do 1 sekundy na 200 lat.

Obecna latarnia morska w Jarosławcu powstała w 1838 roku dopiero za drugim podejściem – pierwsza konstrukcja okazała się zbyt niska, a jej światło było niewidoczne z morza, zasłaniane przez korony przybrzeżnego lasu.

Latarnia Morska Kołobrzeg jako centrum atrakcji

Usytuowana przy wejściu do portu nad Parsętą, na platformie XVIII-wiecznego fortu Ujście, Latarnia Morska w Kołobrzegu ma 26 metrów wysokości i zasięg nominalny 16 mil morskich. Odbudowana w 1946 roku po wysadzeniu przez wycofujące się wojska niemieckie, do dziś nosi ślady użycia zaprawy murarskiej mieszanej z piaskiem z plaży, co uwidacznia się w postaci wykwitów solnych na wewnętrznych tynkach. Oprócz tarasu widokowego na gości czeka tam Muzeum Minerałów oraz przestrzenie muzyczne w podziemiach, co czyni ją jednym z najbardziej wielofunkcyjnych obiektów tego typu nad Bałtykiem.

Jak zaplanować zwiedzanie szlakiem latarni?

Trasę wędrówki po polskich latarniach warto oprzeć na ich dostępności oraz lokalizacji względem innych atrakcji turystycznych. Piętnaście czynnych obiektów rozciąga się wzdłuż całego wybrzeża – od Świnoujścia na zachodzie po Krynicę Morską na wschodzie. Każdy z nich ma swoją, przypisaną w spisach nawigacyjnych nazwę, która najczęściej pochodzi od miejscowości, a w wyjątkowych przypadkach od nazwy wzniesienia, jak w przypadku Latarni Kikut na wyspie Wolin, lub od przylądka – czego przykładem jest Rozewie.

Podczas planowania wycieczki należy wziąć pod uwagę stopień trudności dotarcia do celu. Przykładowo, aby wejść na wieżę Latarni Morskiej Czołpino, stojącej na wysokości 75 m n.p.m. na jednej z najwyższych wydm Słowińskiego Parku Narodowego, trzeba pokonać około półtora kilometra pieszo przez leśny teren, co w połączeniu ze stromymi schodami wewnątrz stawia przed turystami pewne wymagania kondycyjne. Zupelnie inaczej wygląda sytuacja w Sopocie czy Ustce, gdzie obiekty znajdują się bezpośrednio przy promenadzie.

Atrakcje towarzyszące

W otoczeniu latarni często rozwinęła się dodatkowa infrastruktura turystyczna. U podnóża latarni w Niechorzu, która przy wysokości 45 metrów jest drugą co do wielkości na wybrzeżu, znajduje się Park Miniatur Latarni Morskich – jedyna tego typu ekspozycja nad polskim morzem, prezentująca wszystkie nadbałtyckie obiekty w skali 1:10. Koszt wstępu na poszczególne wieże jest zróżnicowany. Bilet normalny na Latarnię Morską Świnoujście to wydatek 9 zł, a ulgowy 5 zł, natomiast wspięcie się na galerię widokową latarni Stilo kosztuje odpowiednio 4 zł i 2 zł.

Jakie latarnie są najważniejsze dla żeglarzy?

Z punktu widzenia nawigatora najistotniejsza nie jest wysokość wieży od fundamentu, lecz wysokość źródła światła ponad poziomem morza, jego zasięg nominalny oraz niezawodność działania. Latarnia Morska Rozewie dysponuje największym nominalnym zasięgiem światła białego na polskim wybrzeżu, który wynosi 26 mil morskich. Jej światło umieszczone jest 83,2 metra ponad wodą, a konstrukcja nosi imię Stefana Żeromskiego – pisarza zauroczonego tym miejscem. To również najstarsza funkcjonująca latarnia, którą zapalono po raz pierwszy w listopadzie 1822 roku.

Na wschodnim krańcu wybrzeża, z wieży w Krynicy Morskiej o wysokości 27 metrów, światło emitowane jest z pułapu 53 metrów, co zapewnia mu zasięg 18 mil morskich. Przy bardzo dobrej widzialności można stamtąd dostrzec światła z Helu oddalonego o kilkadziesiąt kilometrów. Z kolei z położonej na krańcu Mierzei Helskiej 41,5-metrowej wieży z czerwonobrunatnej cegły przy sprzyjającej pogodzie widać jednocześnie sześć innych latarni.

Źródłem światła latarni na Helu jest żarówka o mocy 1000 W, która samoczynnie wymienia się w przypadku przepalenia, wykonując obrót o 45 stopni – na miejsce wadliwej wsuwa się wówczas żarówka zapasowa.

W kontekście czysto technicznym na uwagę zasługuje fakt, że wszystkie czynne latarnie są zgodne z międzynarodowymi standardami publikacji nautycznych wydawanych przez Admiralicję Brytyjską (UKHO), co czyni je pełnoprawnymi znakami nawigacyjnymi w rozumieniu globalnego prawa morskiego. Potocznie nazywane „latarniami”, obiekty takie jak światło na kominie w Sopocie czy stawa Młyny w Świnoujściu, ze względu na ograniczone parametry nie są brane pod uwagę podczas planowania nawigacji przez kapitanów dużych jednostek, stanowiąc jednak urokliwe punkty orientacyjne dla żeglarzy i turystów przemieszczających się wzdłuż brzegu.