Latarnia morska na Faros – historia, opis, ciekawostki

Latarnia morska na Faros, wzniesiona około 280 roku p.n.e. przy wejściu do portu w Aleksandrii, uznawana jest za jeden z siedmiu cudów starożytnego świata. Dziś jej pozostałości spoczywają na dnie morza, ale w czasach świetności ta monumentalna budowla przez wieki wskazywała drogę żeglarzom i budziła podziw całego antycznego świata. Więcej o jej historii, wyglądzie i niezwykłych losach przeczytasz w dalszej części artykułu.

Kto i kiedy wybudował latarnię morską na Faros?

Latarnia powstała na polecenie Ptolemeusza I, założyciela dynastii Ptolemeuszy, który panował w Egipcie w latach 323–283 p.n.e. Jej projekt powierzono greckiemu architektowi Sostratosowi z Knidos, synowi Deksyfanesa. Budowę rozpoczęto około 300–280 roku p.n.e., a ukończono za panowania Ptolemeusza II, najprawdopodobniej w 279 roku p.n.e. Sam pomysł mógł jednak pochodzić od Aleksandra Wielkiego – niektórzy historycy przypuszczają, że to on jako pierwszy widział potrzebę postawienia w tym miejscu potężnej wieży sygnalizacyjnej.

Cały projekt trwał od 14 do 20 lat i pochłonął gigantyczną jak na owe czasy kwotę 800 talentów. Sostratos zadbał o swoje imię w niecodzienny sposób. Na murze nałożono grubą warstwę tynku z pochwałą dla Ptolemeusza. Kiedy po latach tynk odpadł, oczom wszystkich ukazał się inny napis, wyryty w kamieniu:

„Sostratos, syn Deksyfanesa z Knidos, poleca wszystkich żeglarzy opiece bogów”.

Jak wyglądała aleksandryjska latarnia morska?

Dokładny wygląd budowli odtwarzamy na podstawie wzmianek antycznych autorów oraz jedynego wyobrażenia na monecie Ptolemeusza II. Dzieło Sostratosa prawdopodobnie składało się z kilku kondygnacji o różnych kształtach. U podstawy leżał masywny cokół na planie kwadratu o boku 180 metrów, na którym umieszczono jednopiętrowy pałac z czterema narożnymi wieżami.

Jakie wymiary miała latarnia?

Józef Flawiusz w „Wojnie żydowskiej” przypisał jej wysokość 180 metrów, jednak współcześni badacze skłaniają się ku bardziej realnej wartości 115–120 metrów. Nawet przy tej niższej liczbie była to konstrukcja przewyższająca wszystkie ówczesne budowle. Dla porównania – dzisiejsze najwyższe latarnie morskie, jak Jeddah Light w Dżuddzie, sięgają 133 metrów.

Najwyższa współczesna latarnia Jeddah Light mierzy 133 metry – aleksandryjska wieża nawet przy skromniejszym wariancie pozostaje w ścisłej czołówce najwyższych latarni w dziejach.

Z czego ją zbudowano i co wieńczyło całość?

Na kwadratowej podstawie wznosiła się kolejna kondygnacja – najprawdopodobniej ośmiokątna – wysoka na 70–80 metrów, zakończona blankami. Z niej wyrastała następna, okrągła wieża o mniejszej średnicy. Na jej szczycie znajdowała się otwarta sala kolumnowa, w której nocą rozpalano ogień. Kolumny podtrzymywały piramidę, a na niej ustawiono posąg Posejdona (lub, według innych przekazów, bóstw opiekuńczych żeglarzy) o wysokości około 7 metrów.

Latarnia została obłożona płytami z białego wypolerowanego marmuru, co nadawało jej olśniewający wygląd. Wewnątrz umieszczono windę do transportu drewna oraz cysternę ze słodką wodą. Palenisko zaopatrywano w opał za pomocą osłów i tragarzy – ogień był podtrzymywany przez całą noc, a odbijany metalowymi lustrami był widoczny z odległości nawet 300 stadionów (około 55 kilometrów).

Jaką rolę odgrywała latarnia na Faros?

Przede wszystkim ułatwiała nawigację statkom wpływającym do jednego z najruchliwszych portów ówczesnego świata. Wejście do aleksandryjskiego portu było zdradliwe – roiło się od skał i mielizn, dlatego wyraźny, świetlny punkt orientacyjny znacząco zwiększał bezpieczeństwo żeglugi. Ogień na szczycie, wspomagany metalowymi lustrami, pozwalał dostrzec latarnię z odległości około 55 kilometrów, co dawało marynarzom czas na odpowiednie manewry.

Równie ważna była funkcja reprezentacyjna. W czasach hellenistycznych i rzymskich Aleksandria nosiła miano „lampra kai lamprotate” – świetnej i najświetniejszej. Monumentalna latarnia stanowiła symbol potęgi dynastii Ptolemeuszy i całego miasta. Można ją porównać do dzisiejszych ikon architektury, takich jak Burdż Chalifa w Dubaju czy One World Trade Center w Nowym Jorku – budowli podkreślających potęgę i przyciągających wzrok całego świata.

Co doprowadziło do zniszczenia latarni?

Kres świetności budowli przyniosły kolejne kataklizmy i konflikty. Już w czasie najazdu Cezara latarnia została poważnie uszkodzona. Odbudowano ją za panowania cesarzy Klaudiusza i Nerona, ale trzęsienia ziemi w IV i X wieku stopniowo nadwątlały jej konstrukcję. W IX wieku dolną część zaadaptowano nawet na meczet – dość nietypowy, bo zorientowany wzdłuż osi północ–południe.

Największe zniszczenia przyniosły wstrząsy z lat 1261, 1303 i 1323. Trzęsienie ziemi w 1326 (lub według innych źródeł w 1375 roku) doprowadziło do runięcia większej części wieży do morza. Ostatecznie w 1480 roku sułtan Egiptu Kajtbaj wykorzystał pozostałe ruiny i fundamenty do budowy fortu. Dziś na tym miejscu znajduje się muzeum morskie, a resztki latarni wciąż spoczywają na dnie, nieopodal wejścia do portu.

Ciekawostki o latarni morskiej na Faros

Choć latarnia zniknęła z powierzchni ziemi, pozostawiła po sobie wiele intrygujących faktów. Poniżej zestawienie jej hipotetycznej wysokości z najwyższymi współczesnymi latarniami:

Inne godne uwagi fakty:

• Słowa oznaczające latarnię morską w językach romańskich – fr. phare, hiszp. i wł. faro – pochodzą właśnie od nazwy wyspy Faros.
• W miejscowości Taposiris Magna, oddalonej o kilkadziesiąt kilometrów od Aleksandrii, wzniesiono pomniejszoną replikę latarni za rządów Ptolemeusza II.
• Według legendy Ptolemeusz II umieścił w latarni 72 uczonych w odosobnionych pokojach, by niezależnie przetłumaczyli Stary Testament.
• Niektórzy historycy przypuszczają, że pierwotny pomysł budowy mógł wyjść od Aleksandra Wielkiego, a Ptolemeusz I jedynie go zrealizował.