Posąg Zeusa w Olimpii – historia, opis, ciekawostki

Posąg Zeusa w Olimpii, stworzony przez Fidiasza około 437–432 roku p.n.e., był gigantyczną rzeźbą o wysokości ponad 13 metrów, wykonaną w technice chryzelefantyny z użyciem złota i kości słoniowej. Dzieło to przez niemal osiem stuleci budziło podziw odwiedzających sanktuarium, zanim w V wieku n.e. na zawsze przepadło w płomieniach pożaru. Zapraszam do poznania fascynującej historii, wyglądu oraz mniej znanych faktów dotyczących tego zaginionego arcydzieła starożytności.

Dlaczego świątynia w Olimpii potrzebowała tak monumentalnej rzeźby?

Decyzja o wzniesieniu kolosalnego posągu zapadła w V wieku p.n.e., gdy świątynia poświęcona najważniejszemu z bogów istniała już od dłuższego czasu. W jej wnętrzu odczuwano jednak wyraźny brak centralnego elementu kultu, który mógłby rywalizować z artystycznymi osiągnięciami ateńskiego Akropolu. Rada sanktuarium zamierzała stworzyć wizerunek, który onieśmielałby skalą i ukazywał wszechpotężną siłę bóstwa, przyciągając jednocześnie wiernych z całego greckiego świata.

Budowlę ufundowano z łupów zdobytych przez mieszkańców Elidy po zakończeniu wojny peloponeskiej. Sama świątynia, wznoszona w latach 470–456 p.n.e., reprezentowała styl dorycki i była największym tego typu obiektem na całym Peloponezie. Jej imponująca architektura, z kolumnami sięgającymi ponad 10 metrów, domagała się równie spektakularnego dopełnienia we wnętrzu.

Jak Fidiasz stworzył dzieło, które przetrwało w pamięci na tysiąclecia?

Fidiasz, urodzony około 500 roku p.n.e. w Atenach, był już wtedy artystą o ugruntowanej renomie, znanym z realizacji dwóch monumentalnych rzeźb na Akropolu – Ateny Promachos oraz Ateny Partenos. Jego związek z wpływowym politykiem Peryklesem sprawił, że stał się celem politycznych intryg. Oskarżenie o defraudację złota przeznaczonego na posąg Ateny zmusiło go do opuszczenia rodzinnego miasta około 438 roku p.n.e. Zaproszenie do Olimpii było zatem nie tylko wielkim zleceniem, ale i wyrazem zaufania ze strony kapłanów, którzy nie dali wiary pomówieniom.

Metoda chryzelefantyny

Do wykonania posągu rzeźbiarz użył opracowanej przez siebie techniki chryzelefantyny, polegającej na łączeniu płatów złota z płytkami z kości słoniowej. Obnażone partie ciała boga – twarz, tors, dłonie i stopy – odwzorowano właśnie z tego szlachetnego i trudnego w obróbce surowca. Złoto natomiast posłużyło do oddania szat, włosów, sandałów oraz detali zdobniczych całej kompozycji.

Praca z kością słoniową na tak ogromną skalę wymagała niezwykłej wiedzy. Greccy rzemieślnicy stosowali ją zwykle przy drobnych przedmiotach, tymczasem Fidiasz musiał formować wielkie płyty. Piszący w II wieku n.e. Pauzaniasz przekazał, że artysta rozgrzewał kość słoniową, by ją zmiękczyć, inne źródła sugerują zaś, iż zwilżał ją octem lub piwem przed rozpoczęciem precyzyjnej obróbki.

Organizacja pracy w specjalnym warsztacie

Rzeźba powstawała najprawdopodobniej w dwupiętrowym budynku wzniesionym naprzeciwko świątyni, którego pozostałości odkryto podczas wykopalisk w latach 50. XX wieku. Wśród znalezisk natrafiono na narzędzia i charakterystyczny fragment naczynia z wyrytym napisem „należę do Fidiasza”. Poszczególne elementy gigantycznej figury musiały być transportowane partiami do celli, ponieważ podłoga warsztatu nie udźwignęłaby ciężaru całego, zmontowanego posągu.

Kwestia optymalnego oświetlenia wnętrza stanowi do dziś przedmiot badań. Wyklucza się, by głównym źródłem blasku były lampy czy pochodnie. Analizy z użyciem światła ultrafioletowego i laserów wskazują na obecność cienkich, półprzezroczystych płyt marmurowych w dachu, które mogły przez cały dzień sączyć stonowane, naturalne światło, wystarczające do wydobycia majestatu rzeźby i chroniące ją przed deszczem.

Co dokładnie przedstawiał wizerunek władcy Olimpu?

Posąg ukazywał brodatego Zeusa siedzącego na olbrzymim tronie z drewna cedrowego, wykładanego hebanem i szlachetnymi kamieniami. Na głowie bóstwo miało wieniec z gałązek oliwnych. W prawej dłoni trzymało figurę bogini Nike – również chryzelefantynową – która w ręku dzierżyła przepaskę zwycięstwa i miała wieniec na głowie. Lewa dłoń Zeusa spoczywała na bogato zdobionym berle, symbolizującym jego absolutną władzę, na którym siedział orzeł, ulubiony ptak króla bogów.

Z lewego ramienia dostojnej postaci zwisał złoty płaszcz, na którym wyrzeźbiono motywy zwierząt i kwiatów lilii. Tron mienił się od złota, różnobarwnych kamieni i kości słoniowej. Przy każdej z jego czterech nóg umieszczono figury tańczących Nike, a poniżej, na poprzecznych rozpórkach między nogami, ukazano Heraklesa walczącego z Amazonkami oraz epizody z mitów. Na przedniej rozporze znajdowała się również postać Pantarkesa, młodzieńca będącego ulubieńcem Fidiasza i zwycięzcy zawodów w pale chłopięcej w 436 roku p.n.e.

Gdyby Zeus wstał, to przebiłby dach świątyni – relacjonował grecki geograf Strabon, podkreślając przytłaczającą monumentalność rzeźby sięgającej ponad 13 metrów.

Jak chroniono kruchą strukturę i potęgowano wrażenie wielkości?

Przed posągiem, na polecenie Fidiasza, umieszczono płytki basen o powierzchni 6,5 metra kwadratowego, wyłożony ciemnym wapieniem i regularnie wypełniany oliwą z oliwek. Pełnił on podwójne zadanie. Po pierwsze, odbicie figury w ciemnej tafli optycznie powiększało i tak już kolosalne wymiary, czyniąc widok jeszcze bardziej porażającym. Po drugie, oliwa chroniła drewniane wnętrze konstrukcji oraz zewnętrzną warstwę z kości słoniowej przed szkodliwym wpływem wilgoci, która mogła przyspieszać niszczenie materiału.

Wokół bazy rzeźby zbierano ściekającą ciecz, a sam posąg był regularnie namaszczany. O jego niesamowitym odbiorze przez starożytnych decydowało więc nie tylko mistrzostwo wykonania, ale i przemyślana inżynieria samej ekspozycji. Połączenie przyćmionego światła sączącego się z dachu z połyskującą powierzchnią oliwy tworzyło atmosferę niemal mistycznego majestatu.

Co stało się z jednym z siedmiu cudów świata?

Przez stulecia posąg był celem pielgrzymek, a jego wizerunek pojawiał się na monetach bitych w Elidzie i innych regionach. Monumentalny Zeus stał się wzorcem rzeźbiarskim dla przedstawień siedzących bogów, naśladowanym nawet tysiąc lat później. Przełom nastąpił w IV wieku n.e., gdy chrześcijański cesarz Teodozjusz I wydał zakaz organizowania igrzysk olimpijskich i sprawowania pogańskich kultów. Sanktuarium opustoszało i zaczęło popadać w ruinę, a świątynię ze wszystkimi dekoracjami ostatecznie strawił ogień z rozkazu Teodozjusza II około 426 roku.

Samą rzeźbę zdążono jednak ocalić przed zniszczeniem na miejscu. Około 420 roku przetransportowano ją do Konstantynopola, ówczesnej stolicy Cesarstwa Wschodniorzymskiego, gdzie znalazła się w kolekcji tak zwanych pogańskich starożytności, zgromadzonej przez eunucha na dworze cesarskim. Tam, po blisko ośmiuset latach istnienia, posąg zaginął bez śladu podczas jednego z wielkich pożarów miasta, datowanego albo na 426, albo na 475 rok n.e.

Czy istnieje jakaś kopia tej antycznej rzeźby?

Do obecnych czasów jedynym wizualnym źródłem wiedzy o wyglądzie Zeusa z Olimpii pozostają rewersy monet z Elidy. Nie ocalały żadne rysunki ani pełnowymiarowe kopie z epoki. W petersburskim Ermitażu znajduje się jednak marmurowy posąg Jowisza z drugiej połowy I wieku n.e., znaleziony w ruinach willi cesarza Domicjana. Mimo iż ta rzymska rzeźba ma zaledwie 3,5 metra wysokości, a do jej budowy użyto marmuru, drewna i gipsu zamiast złota oraz kości słoniowej, jej poza i kompozycja łudząco przypominają opisy olimpijskiego pierwowzoru, przez co bywa nazywana pseudokopią dzieła Fidiasza.

Posąg Zeusa w Olimpii, uznany w 225 roku p.n.e. za jeden z siedmiu cudów świata, stał się modelem dla niezliczonych przedstawień siedzących bogów, a artyści naśladowali jego dostojną pozę jeszcze przez wiele stuleci po zaginięciu oryginału.