Pałac w Kamieńcu Ząbkowickim – historia, zwiedzanie, ciekawostki

Pałac w Kamieńcu Ząbkowickim to neogotycka rezydencja wzniesiona w XIX wieku, dostępna dziś do zwiedzania z przewodnikiem przez cały rok. Monumentalna budowla, inspirowana twierdzą w Malborku, zachwyca odzyskanym blaskiem po latach dewastacji i obecnie jest sukcesywnie remontowana przez gminę. Zapraszamy do lektury artykułu, w którym odkryjesz burzliwą historię tego miejsca, praktyczne informacje o biletach oraz najciekawsze fakty związane z jego fundatorką.

Dzieje fundatorki – kim była Marianna Orańska?

Losy pałacu nierozerwalnie splatają się z nietuzinkową postacią Marianny Orańskiej, córki króla Niderlandów Wilhelma I. Po ślubie z księciem Albrechtem Hohenzollernem otrzymała w wianie rozległe dobra na Śląsku, a Kamieniec Ząbkowicki wybrała na swoją siedzibę. Niemal od razu postanowiła wznieść tu okazałą letnią rezydencję, która miała przyćmić inne arystokratyczne posiadłości regionu. Nie bała się podejmować śmiałych decyzji – wkrótce osobiście nadzorowała postępy prac, często wchodząc w spory z projektantami.

Nieszczęśliwe małżeństwo i skandal obyczajowy

Życie prywatne królewny okazało się pasmem rozczarowań. Albrecht Hohenzollern zdradzał ją regularnie, a atmosfera na berlińskim dworze przytłaczała kochającą swobodę Mariannę. Gdy związała się z koniuszym Johannem van Rossumem i urodziła mu dziecko, wybuchł skandal, który doprowadził do rozwodu. Pruski sąd orzekł winę księżnej i zakazał jej przebywania na terytorium państwa dłużej niż 24 godziny. Marianna przechytrzyła te restrykcje, kupując posiadłość w czeskiej Bílej Vodzie, skąd bez przeszkód doglądała budowy.

Decyzję o przekazaniu majątku synowi Fryderykowi Wilhelmowi Albrechtowi podjęła dopiero w 1873 roku, po jego ślubie. Sama do końca życia pozostała kobietą niezależną i przedsiębiorczą, a zła sława rozwódki nie przeszkodziła jej w pomnażaniu majątku. Dziś jej burzliwa biografia dodaje miejscu aury romantycznej tajemnicy.

Działalność społeczna i gospodarcza

Marianna Orańska angażowała się w liczne inicjatywy charytatywne. Założyła szkołę hafciarską dla dziewcząt, ochronkę dla sierot, szpital oraz tak zwaną Kasę Wdowią, wspierającą kobiety po stracie mężów. Budowała też drogi i wspierała finansowo zarówno świątynie protestanckie, jak i katolickie, choć sama była protestantką. Jej aktywność gospodarcza obejmowała między innymi eksploatację kamieniołomu marmuru oraz prowadzenie cegielni, z których surowce posłużyły do wzniesienia rezydencji.

Architektura i symbolika neogotyckiego giganta

Gmach od początku miał oszałamiać skalą. Wzniesiony na planie prostokąta o wymiarach 75,3 na 48,3 metra, z czterema wieżami narożnymi sięgającymi 33,6 metra, dominuje nad okolicznym krajobrazem. Kubatura obiektu wynosi 90 tysięcy metrów sześciennych, a powierzchnia użytkowa blisko 20 tysięcy metrów kwadratowych. Dziedzińce wewnętrzne o wymiarach 19,5 na 18,2 metra przedziela arkadowy krużganek, który nadaje kompozycji lekkości. Wszystko podporządkowano zasadzie symetrii, co jest cechą charakterystyczną tego założenia.

Jest to podobno jedyna budowla na świecie, w której znajdziemy elementy architektury mauretańskiej, willi włoskich, zamków szkockich i angielskich, a także odwołania do średniowiecznego grodu księcia Brzetysława II.

Projektanci i inspiracje

Projekt rezydencji powierzono wybitnemu berlińskiemu architektowi Karlowi Friedrichowi Schinklowi, czołowemu przedstawicielowi klasycyzmu i neogotyku. Jego wizja łączyła monumentalność z romantycznym duchem epoki. Po śmierci mistrza w 1841 roku nadzór nad pracami przejął jego utalentowany uczeń Friedrich August Stüler, który udoskonalił koncepcję. Budowę nadzorował z kolei młody architekt Ferdinand Martius. Inspiracji dostarczyła ponoć sama fundatorka, wskazując na krzyżacką twierdzę w Malborku, jednak ostateczny efekt jest eklektyczną mieszanką stylów.

Tarasowe ogrody zaprojektował Peter Joseph Lenné, generalny dyrektor Ogrodów Pruskich. Pierwotnie zdobiły je liczne fontanny, pergole, groty i oczka wodne. Jedna z fontann do dziś wyrzuca strumień wody na wysokość 30 metrów.

Konstrukcja i unikatowe rozwiązania

Pałac od początku wyposażono w nowoczesne instalacje techniczne. Funkcjonował tu system ogrzewania, kanalizacji i wentylacji, a wnętrza oświetlano za pomocą instalacji gazowej. Elewacje z czerwonej cegły zdobią piaskowcowe detale, a ostrołukowe okna i dekoracyjne maswerki podkreślają gotycki charakter bryły. Frontową ścianę wieńczy szczyt z kartuszem zawierającym herby Marianny i Albrechta – niderlandzkiego lwa oraz pruskiego orła.

W otoczeniu gmachu stoi też dawna biogazownia, a na terenie parku zachowały się pompy i kotłownia. Symbolem zakończenia prac stała się odsłonięta w 1872 roku figura bogini Nike, umieszczona na jedenastometrowej kolumnie i mierząca łącznie 14 metrów. Niestety, pomnik nie przetrwał do dziś.

Jak zaplanować zwiedzanie pałacu?

Zwiedzanie odbywa się wyłącznie w grupach z przewodnikiem, co trwa mniej więcej 1,5 godziny. Wejścia rozpoczynają się codziennie o pełnych godzinach, a sezon trwa przez cały rok. Bilety kupuje się w kasie w Czerwonym Kościółku, czynnej od 9:30 do 17:00, lub w pałacu od 9:00 do 20:00. Opłata za parking wynosi 10 zł, a płatność kartą jest mile widziana. W weekendy lepiej wybrać się na jedną z wcześniejszych grup, aby uniknąć tłoku i w pełni cieszyć się opowieścią przewodnika.

Obiekt nie jest w pełni przystosowany dla osób z ograniczoną mobilnością, ponieważ na trasie znajduje się sporo schodów. Warto też pamiętać, że w poniedziałki, niedziele i święta godziny mogą się zmieniać – szczegóły podano w tabeli:

Po zwiedzaniu można zajrzeć do kawiarni pałacowej, która działa od 10:00 do 20:00. Na miejscu znajduje się również Punkt Informacji Turystycznej oraz wypożyczalnia rowerów. W dawnym kościele ewangelickim organizowane są tematyczne wystawy, a w sezonie odbywają się tu koncerty i imprezy plenerowe.

Ciekawostki o rezydencji i jej powojennych losach

Koszty budowy pochłonęły równowartość trzech ton złota, co nawet dziś robi wrażenie. Co ciekawe, ogrodnik pałacowy C. Braun wyhodował w 1865 roku nową odmianę jabłoni nazwaną „Książę Albrecht Pruski”, którą do dziś uznaje się za cenną, starą odmianę podgórską. Podczas II wojny światowej Niemcy urządzili w komnatach magazyn na dzieła sztuki zwożone z całego Śląska, w tym zbiory z Wrocławia.

W powojennym chaosie żołnierze radzieccy podpalili kompleks, a okoliczni mieszkańcy rozszabrowali jego wyposażenie. Część marmurowych posadzek i kolumn trafiła do Sali Kongresowej warszawskiego Pałacu Kultury i Nauki.

W latach 80. pałac wydzierżawił prywatny przedsiębiorca Włodzimierz Sobiech, który zabezpieczył dachy i oczyścił sale. Po jego śmierci obiekt wrócił pod opiekę Gminy Kamieniec Ząbkowicki, która sukcesywnie go rewitalizuje. Eksperci szacują, że pełna odbudowa potrwa do 2030 roku i pochłonie około 300 milionów złotych, bez uwzględnienia wyposażenia wnętrz.

Co zobaczyć w okolicy?

Kamieniec Ząbkowicki leży na trasie jednej z ważniejszych linii kolejowych Dolnego Śląska, więc dotarcie pociągiem z Wrocławia czy Kłodzka nie sprawia trudności. U podnóża wzgórza stoi pocysterski zespół klasztorny z kościołem Wniebowzięcia NMP i św. Jakuba Starszego, w którym znajduje się jeden z największych drewnianych ołtarzy w kraju. Dla chcących przedłużyć pobyt w regionie dostępnych jest wiele atrakcji, a kilka z nich odległych o nie więcej niż 30 kilometrów od rezydencji zebrano poniżej:

• Kopalnia Złota w Złotym Stoku i Średniowieczna Osada Górnicza – 9 km,
• Pałac Ławica wraz z Folwarkiem Szyfrów – 16,6 km,
• Twierdza Srebrna Góra – 17,8 km,
• Jezioro Otmuchowskie – 18,2 km,
• Most gotycki i Twierdza Kłodzko – 18,4 km,
• Podziemna Trasa Turystyczna w Kłodzku – 18,5 km,
• Zamek w Otmuchowie – 21,5 km.

W samym parku pałacowym o powierzchni 1,15 km² można natknąć się na wiele pomników przyrody – od sędziwych dębów szypułkowych, przez buki pospolite, po sosny wejmutki. Do najbardziej znanych okazów należy dąb Jana o obwodzie 525 centymetrów. Cały zespół architektoniczno-krajobrazowy został w 2024 roku rozporządzeniem Prezydenta RP uznany za pomnik historii.