Kościół Mariacki w Krakowie – historia, zwiedzanie, ciekawostki

Kościół Mariacki w Krakowie jest gotycką bazyliką z dwiema wieżami, której historia sięga XIII wieku, a w jej wnętrzu znajduje się słynny późnogotycki ołtarz Wita Stwosza. Oprócz tego arcydzieła, świątynia skrywa polichromie Jana Matejki, witraże Stanisława Wyspiańskiego i Józefa Mehoffera oraz zespół zabytkowych dzwonów, które czynią z niej żywe muzeum sztuki. Zapraszamy do lektury, która przybliży zawiłe dzieje budowli, wskaże godziny zwiedzania oraz opowie o związanych z nią legendach.

Historia sięgająca fundamentów romańskich

Początki murowanej świątyni wiążą się z biskupem Iwonem Odrowążem, który w latach 1221–1222 ufundował pierwszy kościół w stylu romańskim. Źródła historyczne, w tym zapiski Jana Długosza, wskazują, że obiekt stanął w miejscu jeszcze starszej, drewnianej budowli. Niestety, ten wczesny etap rozwoju przerwał najazd tatarski w 1241 roku, który obrócił konstrukcję w ruinę.

Odbudowa ruszyła u schyłku XIII stulecia i nadała świątyni charakter wczesnogotycki. Fundamenty poprzednika posłużyły częściowo pod nową, halową strukturę, którą konsekrowano około 1320 roku. Prace trwały jednak dłużej, a przełomowym momentem okazała się gruntowna przebudowa na układ bazylikowy w latach 1392–1397. Pod okiem mistrza Mikołaja Werhnera z Pragi obniżono nawy boczne i wprowadzono duże okna w murach magistralnych. Kolejny kataklizm – trzęsienie ziemi w 1443 roku – spowodował zawalenie się sklepienia, co paradoksalnie otworzyło drogę do wzniesienia bocznych kaplic i podwyższenia wieży północnej.

W wieku XVIII powiew baroku przyniósł radykalne zmiany we wnętrzu, za które odpowiadał archiprezbiter Jacek Augustyn Łopacki. Realizację jego wizji powierzył Włochowi Franciszkowi Placidiemu, który wymienił sprzęty i ołtarze oraz dodał pilastry. Ściany pokryła wówczas późnobarokowa polichromia pędzla Andrzeja Radwańskiego. Następne wielkie prace, prowadzone pod kierunkiem Tadeusza Stryjeńskiego w latach 90. XIX wieku, przywróciły budowli gotycki charakter, a dekorację malarską zaprojektował sam Jan Matejko. Tragiczne straty przyniosła II wojna światowa, podczas której hitlerowcy wywieźli bezcenne dzieła sztuki, m.in. obrazy Michaela Lancza z Kitzingen oraz Hansa Suessa z Kulmbachu na osobiste życzenie Adolfa Hitlera – wiele z nich przepadło bez wieści.

Architektoniczny majstersztyk z dwiema wieżami

Obecna bryła jest trójnawową bazyliką orientowaną, murowaną z cegły, z charakterystyczną dwuwieżową fasadą. Od strony wschodniej zamyka ją wydłużone, trójbocznie zakończone prezbiterium, którego okna zdobią motywy roślinne. Do niego przylega XV-wieczna zakrystia, a całość wieńczy gzyms podtrzymywany przez 21 figur na konsolach. Centralna część nawy głównej wznosi się na wysokość 28 metrów.

Wieża Hejnalica mierzy 82 metry, a niższa dzwonnica – 69 metrów. To właśnie z tej pierwszej, z wysokości 54 metrów, co godzinę rozlega się Hejnał Mariacki.

Niezwykła historia Hejnalicy

Wyższa z wież, zbudowana na planie kwadratu przechodzącego w ośmiobok, pełniła w średniowieczu funkcję strażnicy miejskiej. W 1478 roku cieśla Maciej Heringk nakrył ją gotyckim hełmem w formie iglicy otoczonej wieńcem ośmiu wieżyczek. W 1666 roku umieszczono na szczycie pozłacaną koronę maryjną o średnicy 2,4 metra, wysokości 1,3 metra i wadze 350 kilogramów, symbolizującą uznanie Maryi Królową Polski.

Z tą częścią kościoła związana jest legenda o trębaczu, który w 1241 roku ostrzegał mieszkańców Krakowa przed nadciągającymi Tatarami. Jego sygnał urwał się w pół dźwięku, gdy tatarska strzała przeszyła mu gardło. Ta opowieść stała się fundamentem tradycji i uzasadnieniem dla nagłego urywania się melodii hejnału. We wnętrzu wieży wzrok przyciąga też odlana w brązie tablica wjazdu króla Jana III Sobieskiego, zaprojektowana przez Piusa Welońskiego w 1883 roku z okazji dwóchsetnej rocznicy odsieczy wiedeńskiej.

Dzwonnica i jej skarby

Niższa wieża od końca XVI stulecia nakryta jest późnorenesansowym hełmem, złożonym z eliptycznej kopuły na ośmiobocznym bębnie i ażurowej latarni. Na piętrze mieści się renesansowa kaplica pw. Nawrócenia św. Pawła, a na zewnętrznej ścianie wisi odlany w 1736 roku dzwonek za konających, ważący 7,5 kilograma i wydający ton ais³. Na tej konstrukcji zawieszono pięć dzwonów liturgicznych, wśród których znajduje się jeden z najstarszych zespołów tego typu w Polsce. Półzygmunt z 1438 roku ma masę bliską 4800 kilogramów i uderza codziennie o 21:05, natomiast lżejszy Misjonał z 1387 roku rozbrzmiewa o 18:25. Mieszczański, datowany na 1320 rok, waży około 950 kilogramów i odzywa się o 7:55.

Wnętrze wypełnione arcydziełami

Prezbiterium nakrywa gwiaździste sklepienie z 1442 roku, spięte zwornikami z herbami Polski i fundatora, Iwona Odrowąża. Jego ściany pokrywa polichromia z lat 1890–1892, za którą odpowiadał Jan Matejko, wspierany przez młodych adeptów sztuki. W zespole tym znaleźli się m.in. Stanisław Wyspiański, Józef Mehoffer, Antoni Gramatyka, Stanisław Bańkiewicz i Edward Lepszy, a rysunki techniczne przygotowywał Tomasz Lisiewicz, zaś złocenia – Michał Stojakowski. W absydzie zamykającej prezbiterium przetrwały zabytkowe witraże z lat 1370–1400, wykonane przez mistrza Mikołaja zwanego vitreator de Cracovia, ukazujące Księgę Genesis oraz sceny z życia Chrystusa i Marii.

Nowe witraże w tym rejonie są dziełem Stanisława Wyspiańskiego, Józefa Mehoffera i Tadeusza Dmochowskiego. Po bokach ustawiono stalle z 1586 roku, których zaplecki w 1635 roku Fabian Möller przyozdobił płaskorzeźbami ze scenami m.in. Bożego Narodzenia, Zwiastowania i Wniebowzięcia. Całość od reszty kościoła oddziela barokowa, ażurowa balustrada z herbami i bramkami z brązu.

Ołtarz Główny Wita Stwosza ma 13 metrów wysokości i 11 metrów szerokości, a tworzy go około 200 drewnianych figur.

Ołtarz Wita Stwosza i jego symbolika

Centralnym punktem prezbiterium jest późnogotyckie retabulum, które powstało w latach 1477–1489. Rzeźbiarz Wit Stwosz budował konstrukcję z twardego dębu, tło z modrzewia, a monumentalne figury – z miękkiego drewna lipowego, polichromowanego i złoconego. W głównej scenie szafy ołtarzowej ukazane jest Zaśnięcie Marii w otoczeniu apostołów, a powyżej jej Wniebowzięcie. Zwieńczenie wieńczy scena Koronacji NMP z patronami – świętymi Stanisławem i Wojciechem, podczas gdy sześć bocznych płaskorzeźb na skrzydłach opowiada historię z życia Chrystusa i jego matki. W predelli umieszczono genealogiczne drzewo Jessego.

Nawy i kaplice – bogactwo detalu

Nawa główna o wysokości 28 metrów skrywa przy filarach późnobarokowe ołtarze z obrazami takich twórców, jak Giovanni Battista Pittoni czy Hans Suess z Kulmbachu. Uwagę zwracają dwie ambony. Barokową z 1676 roku zdobią płaskorzeźby czterech ewangelistów, natomiast neogotycką dziełem Walentego Wisza z 1898 roku, balustradę oplata motyw węża z jabłkiem, a pod korpusem ukryto wizerunki siedmiu grzechów głównych pod postaciami zwierząt – od pawia symbolizującego pychę po żółwia oznaczającego lenistwo.

W nawie północnej wzrok przykuwa ołtarz pw. św. Stanisława ze sceną Wskrzeszenia Piotrowina oraz nagrobek rodziny Celarich z 1616 roku. W nawie południowej umieszczono kamienny krucyfiks Wita Stwosza, charakteryzujący się naturalizmem i doloryzmem. Obok znajduje się renesansowe cyborium z 1552 roku, zaprojektowane przez Jana Marię Padovano i wykonane z wielobarwnego marmuru oraz piaskowca. Jego przestrzeń odgradza bramka z herbami odlana w 1595 roku przez Michała Otto.

Kaplice Północne

Wzdłuż lewej nawy bocznej rozciąga się łańcuch kaplic, z których każda ma własną wymowę. W Kaplicy Loretańskiej pod wezwaniem Matki Boskiej Loretańskiej podziwiać można XVI-wieczny obraz Madonny z Dzieciątkiem, ubrany w srebrną sukienkę i umieszczony w ołtarzu zaprojektowanym przez Franciszka Placidiego. Kaplica św. Jana Chrzciciela z 1446 roku kryje płyty nagrobne Seweryna Bonera i jego żony Zofii, przypisywane warsztatowi Piotra Vischera. Z kolei w Kaplicy Przemienienia Pańskiego znajduje się barokowy ołtarz z 1747 roku, gdzie schodki prowadzą do perspektywicznie wykonanych skał, a obok wisi epitafium gen. Henryka Ignacego Kamieńskiego, poległego w bitwie pod Ostrołęką.

Kaplice Południowe

W prawej nawie znajduje się Kaplica Matki Boskiej Częstochowskiej, gdzie w ołtarzu głównym umieszczono kopię obrazu jasnogórskiego z 1638 roku. Ten wizerunek został 15 grudnia 1968 roku ukoronowany przez kardynała Stefana Wyszyńskiego. W Kaplicy św. Walentego, zwanej również Matki Boskiej Ostrobramskiej, ściany zdobi polichromia wykonana według pomysłu Stanisława Wyspiańskiego. Pod posadzką Kaplicy św. Jana Nepomucena mieszczą się krypty książąt zatorskich i śląskich Piastów, a jej przestrzeń wypełniają przedstawienia historii chrześcijaństwa na ziemiach Słowian autorstwa Jana Bukowskiego i Włodzimierza Tetmajera.

Jak wygląda zwiedzanie i jakich zasad przestrzegać?

Turystów obowiązuje południowe wejście do bazyliki, zlokalizowane od strony placu Mariackiego. Wejście główne, od Rynku, zarezerwowane jest wyłącznie dla osób pragnących modlitwy i adoracji Najświętszego Sakramentu. Przebywając wewnątrz należy zachować ciszę, ponieważ świątynia łączy funkcję muzealną z nieprzerwanym kultem religijnym.

Trasa zwiedzania obejmuje przede wszystkim prezbiterium z ołtarzem Wita Stwosza, przednią część nawy głównej oraz dostępne kaplice. Uroczyste otwarcie nastawy ołtarzowej odbywa się od poniedziałku do soboty dokładnie o godzinie 11:50, a zamyka się go o 18:00, natomiast w niedziele i święta ołtarz pozostaje odsłonięty od 14:10. Bazylika dostępna jest dla podróżnych od 11:30 do 18:00 w dni powszednie, a w niedziele od 14:00 do 18:00, z ostatnim wejściem piętnaście minut przed zamknięciem. W roku 2026 można również wejść na Wieżę Hejnalicę, pokonując liczne schody – wysiłek wynagradza panorama Starego Miasta.

Aktualne ceny prezentują się następująco:

• przestrzeń prezbiterium i naw: bilet normalny kosztuje 10 złotych, a ulgowy (uczniowie, studenci do 26 lat, seniorzy) 5 złotych,
• wstęp na wieżę: bilet normalny to 18 złotych, a ulgowy 10 złotych,
• kasy i punkt obsługi znajdują się przy placu Mariackim 7,
• szczegółowych informacji udziela parafia telefonicznie pod numerem +48 (12) 422 05 21.

Organy, dzwony i inne ciekawostki

Bazylika szczyci się niezwykłym instrumentarium organowym, którego początki sięgają wzmianki z 1399 roku. Obecne organy główne, umieszczone na chórze zachodnim, dysponują 56 głosami rozdzielonymi na 3 manuały i pedał, a ich modernizacją w latach 1987–1989 zajmowała się firma Włodzimierza Truszczyńskiego. W prezbiterium znajduje się dodatkowy 14-głosowy instrument, a w nawie południowej 7-głosowe organy Tomasza Falla. Kompleksową rewitalizację całości powierzono firmie Rieger Orgelbau, a odnowione organy chórowe poświęcił 15 grudnia 2018 roku arcybiskup Marek Jędraszewski.

Zestaw dzwonów liturgicznych pozostaje jedną z największych atrakcji. Do najcenniejszych należy Tenebrat odlany w 1388 roku, ważący blisko 4100 kilogramów. Na uwagę zasługuje również gong zegarowy z 1564 roku, wiszący w latarni hełmu i wybijający kwadranse. Jego poprzednik z 1530 roku wciąż bije co pełną godzinę. Przy samym wejściu od strony placu Mariackiego umieszczona jest kuna, czyli obręcz pokutników – żelazne narzędzie hańby, które dawniej zakuwano na szyi skazańca, uniemożliwiając mu zarówno wyprostowanie się, jak i uklęknięcie. Poziom gruntu podniósł się na tyle, że dziś ta pamiątka dawnych kar wisi tuż nad ziemią. W 1954 roku na ścianie Kaplicy św. Jana Nepomucena Tadeusz Przypkowski wykonał w technice sgraffito zegar słoneczny.

W 2020 roku Narodowy Bank Polski upamiętnił 700-lecie konsekracji świątyni, wprowadzając do obiegu okolicznościową monetę pięciozłotową z serii „Odkryj Polskę” oraz kolekcjonerską srebrną pięćdziesięciozłotówkę. Sam plac Mariacki, po którym dziś spacerują krakowianie, powstał w 1795 roku po zlikwidowaniu przykościelnego cmentarza wskutek wprowadzenia nowych przepisów sanitarnych. To tutaj 18 kwietnia 2010 roku miała miejsce ceremonia pogrzebowa prezydenta Lecha Kaczyńskiego i jego małżonki Marii. Karol Wojtyła, późniejszy papież Jan Paweł II, od lat młodzieńczych był z tą parafią silnie związany – spowiadał, głosił kazania i często spędzał czas na modlitwie. Kaplica św. Antoniego, nosząca historyczne miano Kaplicy Złoczyńców, służyła niegdyś za miejsce całonocnego czuwania przestępców skazanych na śmierć, zanim rankiem poprowadzono ich na miejsce kaźni.