Krzywa Wieża w Pizie – historia, ciekawostki, zwiedzanie

Krzywa Wieża w Pizie przechyla się z powodu zbyt płytkiego fundamentu osadzonego na niestabilnym, gliniasto-piaszczystym gruncie. To połączenie błędu konstrukcyjnego i trudnych warunków geologicznych sprawiło, że budowla zaczęła się odchylać już na etapie wznoszenia trzeciej kondygnacji. Poznaj historię, architekturę i praktyczne wskazówki dotyczące zwiedzania tego niezwykłego zabytku.

Historia budowy i przyczyna przechyłu

Początek prac nad słynną dzwonnicą, znaną jako kampanila, datuje się na rok 1173. Od samego początku pełnić miała funkcję samodzielnej dzwonnicy dla sąsiedniej katedry w Pizie, wpisując się w założenia reprezentacyjnego kompleksu na Placu Cudów. Projekt przewidywał wzniesienie budowli na planie okręgu, a jej planowana wysokość całkowita miała sięgać nawet 60 metrów. Niestety, niemal natychmiast po ukończeniu trzeciego piętra w 1178 roku, konstrukcja zaczęła wyraźnie odchylać się na południe, co zmusiło do wstrzymania dalszych robót.

Główny powód wychylenia tkwił w decyzji o posadowieniu fundamentu o głębokości zaledwie około 3 metrów na wyjątkowo grząskim i niejednorodnym podłożu. Teren ten składa się głównie z miękkich osadów rzecznych, w tym gliny, piasku i muszli, które pod naciskiem potężnej masy zaczęły nierównomiernie osiadać. Przymusowa, trwająca niemal stulecie przerwa w budowie, spowodowana konfliktami Pizy z innymi republikami morskimi, paradoksalnie mogła uratować wieżę przed zawaleniem, dając czas gruntowi na częściową stabilizację.

Po wznowieniu robót w 1272 roku zadanie kontynuacji otrzymał architekt Giovanni di Simone. Starając się skorygować wadę, zastosował on rozwiązanie polegające na budowaniu nieco wyższych pięter po stronie krótszej, co w założeniu miało doprowadzić do pionu obiekt. Ten zabieg, zamiast pomóc, pogłębił jednak problem. Wskutek dodatkowego, nierównomiernie rozłożonego ciężaru, budowla zaczęła przechylać się jeszcze bardziej, zmieniając swój środek ciężkości i nadając bryle charakterystyczną krzywiznę.

Prace finalizowano etapami, a ostatni poziom z dzwonnicą ukończono w 1372 roku. Przez kolejne stulecia wieża nieustannie zwiększała swoje odchylenie, osiągając pułap, który zaczął zagrażać jej statyce. Punkt zwrotny nastąpił w 1990 roku, kiedy to alarmujące wychylenie wymusiło zamknięcie zabytku i rozpoczęcie trwającego ponad dekadę, kompleksowego projektu ratunkowego. Międzynarodowy komitet pod przewodnictwem profesora Michelego Jamiolkowskiego przeprowadził operację usztywnienia gruntu oraz częściowego odchylenia konstrukcji w przeciwnym kierunku, redukując przechył o niemal pół metra.

Zespół Michelego Jamiolkowskiego dał Krzywej Wieży gwarancję stabilności na kolejne 300 lat, pod warunkiem, że nie wystąpią żadne ekstremalne zdarzenia naturalne.

Architektura i konstrukcja dzwonnicy

Budynek wzniesiono głównie z białego marmuru, a w jego dekoracji dostrzegalne są również wpływy architektury bizantyjskiej i muzułmańskiej, widoczne w zewnętrznych obwódkach. Całkowita waga konstrukcji wynosi 14 700 ton, co przy panujących warunkach gruntowych od zawsze stanowiło ogromne wyzwanie inżynieryjne. Sylwetka składa się z ośmiu kondygnacji, z czego pierwsza stanowi ślepą podstawę, sześć kolejnych tworzą kolumnowe galerie, a ostatnia mieści komorę dzwonową.

Stylistycznie budowla reprezentuje styl romański, jednak ostatnia kondygnacja nosi już cechy gotyckie. Najbardziej charakterystycznym elementem fasady są ażurowe galeryjki otaczające środkowe poziomy. Obecna wysokość po stronie wyższej wynosi około 56,60 metra, a po stronie niższej 55,80 metra, przy średnicy podstawy wynoszącej 15,5 metra. Wejście na szczyt prowadzi przez wewnętrzne, spiralne schody liczące 251 nierównych stopni.

Na ostatnim piętrze zawieszono siedem dzwonów, z których każdy odpowiada innej nucie. Z obawy przed generowaniem wibracji, które mogłyby negatywnie wpłynąć na stabilność wysmukłej konstrukcji, dzwony te nie są już jednak regularnie używane. Współczesne systemy monitoringu prowadzą całodobową obserwację zachowania budowli, mierząc jej parametry z dokładnością do setnych części milimetra.

Zwiedzanie – informacje i bilety

Plac Katedralny, na którym wznosi się dzwonnica, jest dostępny bezpłatnie, natomiast wejście na wyższe kondygnacje wymaga zakupu specjalnego biletu. Miejsce to cieszy się ogromną popularnością, dlatego liczba odwiedzających wpuszczanych na szczyt jest ściśle limitowana. Pojedyncza wycieczka trwa około 30 minut i wiąże się z pokonaniem stromych oraz wąskich przejść wewnętrznych.

Przed przekroczeniem progu każdy turysta przechodzi kontrolę bezpieczeństwa zbliżoną do tej lotniskowej. Należy pamiętać, że wewnątrz konstrukcji nie wolno wnosić żadnych toreb ani plecaków, które trzeba obowiązkowo zdeponować w przechowalni bagażu. Obiekt nie jest także przystosowany dla osób z ograniczoną mobilnością ze względu na bariery architektoniczne i brak wind.

Koszty prezentują się następująco:

• pakiet katedra i wieża to wydatek 20,00 EUR,
• bilet łączony na wszystkie zabytki Placu Katedralnego kosztuje 27,00 EUR,
• dostępny jest zakup wyłącznie online z wyprzedzeniem,
• rezerwacji dokonuje się na konkretny dzień i godzinę, a spóźnienie skutkuje utratą biletu.

Wstęp regulowany jest również ograniczeniami wiekowymi. Bezwzględny zakaz wejścia dotyczy dzieci poniżej 8. roku życia, a osoby niepełnoletnie w wieku od 8 do 18 lat muszą zwiedzać wyłącznie pod opieką dorosłego opiekuna. Darmowy wstęp przysługuje jedynie osobom z niepełnosprawnościami i ich towarzyszom, jednak odbiór biletu w kasie jest uzależniony od konkretnych godzin porannych i wieczornych.

Dla standardowego zwiedzania nie przewidziano żadnych biletów ulgowych dla dzieci i młodzieży, co przy planowaniu rodzinnego wyjazdu warto uwzględnić w budżecie.

Jak plac Cudów przetrwał próbę czasu?

Paradoksalnie, właśnie osadzenie budynku na miękkim gruncie umożliwiło mu przetrwanie czterech silnych trzęsień ziemi, jakie nawiedziły region Toskanii na przestrzeni wieków. Luźne, nieskonsolidowane podłoże zadziałało niczym naturalny amortyzator, tłumiąc energię wstrząsów sejsmicznych. Zjawisko to, znane jako interakcja dynamiczna gruntu i konstrukcji, sprawiło, że drgania nie zostały przeniesione bezpośrednio na sztywną, marmurową konstrukcję w sposób, który mógłby ją zniszczyć.

W okresie II wojny światowej Plac Katedralny uległ pewnym zniszczeniom, szczególnie dotkliwie odczuł to cmentarz Camposanto. Sama kampanila omal nie podzieliła losu wielu zniszczonych budowli. Wojska niemieckie wykorzystywały jej szczyt jako punkt obserwacyjny, co doskonale wiedzieli alianci. Podczas jednej z operacji, amerykański żołnierz Leon Weckstein otrzymał rozkaz wezwania ognia artyleryjskiego w momencie stwierdzenia obecności wroga na wieży, jednak ostatecznie sygnał do ataku nigdy nie został wydany.

W latach 30. XX wieku nieskuteczną próbę ingerencji w przechył podjął Benito Mussolini. Dyktator, uznający pochyloną budowlę za hańbę narodową, nakazał odwierty w fundamencie i wtłoczenie w grunt betonu w celu jego wzmocnienia. Ten brutalny zabieg przyniósł odwrotny skutek – dociążona podstawa zaczęła osiadać jeszcze szybciej, co tylko pogłębiło dotychczasowe nachylenie i pogorszyło stan techniczny zabytku.

Eksperyment Galileusza

Z budowlą wiąże się słynna legenda naukowa, według której Galileusz miał wykorzystać jej odchylenie do przeprowadzenia przełomowego doświadczenia. Ponoć zrzucał on z górnych kondygnacji kule o różnej masie, aby obalić teorię Arystotelesa mówiącą, że prędkość spadania ciała jest wprost proporcjonalna do jego ciężaru. Choć opowieść ta jest powszechnie znana, większość historyków nauki podaje w wątpliwość autentyczność tego wydarzenia, wskazując na brak wiarygodnych źródeł z epoki.

Inne krzywe budowle

Dzwonnica w Pizie nie jest jedyną konstrukcją w tym mieście zmagającą się z problemem przechyłu. Z uwagi na specyficzne warunki geologiczne panujące w dolinie rzeki Arno, podobne zjawisko dotknęło również dzwonnicę kościoła San Nicola oraz dzwonnicę kościoła San Michele degli Scalzi. Obiekty te, choć znacznie mniej znane i mniej spektakularne, potwierdzają, że grząskie podłoże jest typową cechą charakterystyczną dla całego obszaru Pizy.

Co warto zobaczyć poza dzwonnicą?

Kompleks na Placu Cudów to znacznie więcej niż pojedyncza atrakcja. W skład całego zespołu wpisanego w 1987 roku na listę UNESCO wchodzą jeszcze trzy arcydzieła średniowiecznej architektury sakralnej. Centralnym punktem pozostaje Katedra Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, której budowę rozpoczęto najwcześniej, bo już w 1064 roku. Jej wnętrze skrywa bezcenne dzieła, w tym wyjątkową ambonę autorstwa Giovanniego Pisano.

Tuż obok wznosi się monumentalne, cylindryczne Baptysterium św. Jana, którego akustyka zachwyca zwiedzających już od wieków. Na uwagę zasługują tu również rzeźby Nicoli Pisano, który wraz ze swoim synem Giovannim nadał artystyczny ton całemu kompleksowi. Trzecim obiektem jest monumentalny cmentarz Camposanto, którego krużganki ucierpiały mocno podczas nalotów w trakcie drugiej wojny światowej, jednak wciąż zachowały część ze swoich legendarnych fresków ściennych.

Dla osób chcących zgłębić historię sztuki, poza obrębem murów placu znajdują się dwie kolejne placówki muzealne. W odległości krótkiego spaceru mieszczą się Muzeum Katedralne oraz Muzeum Sinopie, gdzie przechowywane są oryginalne szkice i niedokończone fragmenty fresków zdjętych ze ścian cmentarza. Samo miasto oferuje też przepiękny renesansowy plac Piazza dei Cavalieri z górującym nad nim gmachem Palazzo della Carovana.

Na cześć słynnej Krzywej Wieży nazwana została nawet jedna z formacji skalnych na Archipelagu Geologie, znajdującym się u wybrzeży Antarktydy Wschodniej.