Świątynia Artemidy w Efezie – historia, opis, ciekawostki

Świątynia Artemidy w Efezie, znana jako Artemizjon, była potężną jońską budowlą wzniesioną w całości z marmuru, której skala przewyższała nawet ateński Partenon. Najbardziej monumentalną wersję ufundował król Krezus około 550 roku p.n.e. W artykule tym przybliżymy Ci jej burzliwą historię, architektoniczny rozmach i niezwykłe znaczenie w starożytnym świecie.

Czym była świątynia Artemidy w Efezie?

Artemizjon, poświęcony bogini Artemidzie, stanowił dla starożytnych Hellenów jeden z kanonicznych Siedmiu Cudów Świata. Zbudowano go na podmokłych terenach w pobliżu miasta Efez, w krainie Jonia na zachodnim wybrzeżu dzisiejszej Turcji. Budowla ta łączyła w sobie funkcję miejsca kultu religijnego oraz silnego centrum finansowego, które dysponowało ogromnym majątkiem i przyjmowało depozyty z całego Lewantu.

Jej znaczenie wykraczało daleko poza architekturę. Wewnątrz sanktuarium przechowywano wykonany z drewna cedrowego posąg bogini, a samo miasto szczyciło się tytułem „strażnika świątyni” (neokoros), który przyznano mu aż czterokrotnie. Świątynia była też miejscem, gdzie co roku w maju odbywały się trwające cały miesiąc huczne uroczystości ku czci Artemidy Efeskiej.

Jak rozwijał się kult Artemidy w Efezie?

Zanim jońscy Grecy przybyli na te ziemie, lokalna ludność oddawała cześć archaicznej bogini-matce Kybele. Nowi osadnicy utożsamili ją z własną, dziewiczą Artemidą, tworząc w ten sposób unikatową postać bogini łączącej cechy matki-opiekunki z rzymską Dianą. W wyniku tej fuzji efeska Artemida stała się wszechwładną patronką natury, urodzaju i cywilizacji, przedstawianą w odmienny niż w klasycznej sztuce greckiej sposób.

Jej posągi kultowe szokują formą: bogini ma sztywną pozycję, a jej suknię zdobią wizerunki miejskich wież oraz licznych, symbolizujących zwierzęta, wybrzuszeń, co historycy wiążą z mianem „Pszczelej Bogini”. Monety bite w Efezie nosiły na sobie wizerunek królowej pszczół, bezpośrednio odnoszący się do tego lokalnego wcielenia Artemidy.

Jakie były fazy budowy archaicznego Artemizjonu?

Brytyjskie wykopaliska archeologiczne ujawniły, że zanim powstała słynna marmurowa świątynia, w tym samym miejscu istniały aż trzy wcześniejsze struktury sakralne. Chronologię otwierał skromny ołtarz z VII wieku p.n.e., po którym wzniesiono dwa kolejne budynki wyposażone już w naiskos – małą świątynię z kolumnadą i frontonem. O randze tego miejsca już wtedy świadczą znajdowane tam przedmioty ze złota i kości słoniowej, w tym figurka postaci trzymającej misę ofiarną.

Przełom nastąpił w VI wieku p.n.e., gdy będący pod panowaniem króla Lidii Krezusa Efez zapragnął posiadać budowlę na miarę swojego bogactwa. Ta faza, datowana na około 560 rok p.n.e., dała początek jednej z najdroższych i najambitniejszych inwestycji starożytności. Prace nad pełnym ukończeniem i ozdobieniem archaicznej wersji trwały jednak przez ponad stulecie.

Jak wyglądała świątynia ufundowana przez Krezusa?

Do realizacji gigantycznego projektu ściągnięto z Krety architekta Chersifrona wraz z synem Metagenesem oraz znającego specyfikę podmokłego gruntu Theodorosa z Samos. Wspólnie wznieśli oni budowlę, która była jońskim dipterosem, co oznacza, że otaczała ją podwójna kolumnada. Stylobat, czyli kamienna podstawa budowli, mierzył 55,10 na 115,14 metra, ustanawiając ją wówczas największą strukturą w całym helleńskim świecie.

Monumentalny charakter podkreślało aż 127 marmurowych kolumn o wysokości sięgającej 19 metrów, z czego 36 umieszczono od frontonu. Do zdobienia zaangażowano największych mistrzów epoki, takich jak Fidiasz, Poliklet czy Kresilas. To tutaj, około 430 roku p.n.e., Efez ogłosił słynny konkurs na rzeźbę rannej Amazonki, w którym triumfował właśnie Poliklet przed Fidiaszem.

Złoty wiek jońskich kolonii znalazł odbicie w świątyni finansowanej przez Krezusa, której kolumny transportowano z kamieniołomów przy użyciu obrotowych drewnianych ram i kół o średnicy około 4 metrów, stworzonych przez Metagenesa.

Dlaczego pierwotna świątynia spłonęła?

Przez niemal dwieście lat archaiczny Artemizjon pozostawał niedoścignionym wzorcem i dumą Efezu. Katastrofa nadeszła w 356 roku p.n.e., a starożytni kronikarze wiążą tę datę bezpośrednio z nocą narodzin Aleksandra Wielkiego. Sprawcą był efeski szewc Herostrates, który nie kierował się ideologią ani chęcią zysku – pragnął jedynie zdobyć nieśmiertelną sławę poprzez tak spektakularny akt zniszczenia.

Władze miasta po egzekucji starały się wymazać pamięć o podpalaczu pod groźbą kar, jednak z perspektywy czasu cele te okazały się daremne. Ogień strawił cedrowy dach, drewniane wrota przyozdobione złotem oraz sam posąg bogini. W efekcie symbol potęgi miasta zamienił się w pogorzelisko, które wstrząsnęło całym światem helleńskim.

Jak wyglądała hellenistyczna odbudowa Artemizjonu?

Gdy Aleksander Wielki w 334 roku p.n.e. przybył do Efezu podczas swojej perskiej wyprawy, złożył ofiarę na ruinach i wyraził chęć sfinansowania odbudowy. Efezjanie odrzucili tę ofertę, odpowiadając dyplomatycznie, iż „nie wypada, aby bóg stawiał świątynię drugiemu bogu”, i zdecydowali się pokryć wszystkie wydatki z własnych środków oraz ze sprzedaży kolumn ocalałych z pożaru.

Pracami, trwającymi od 334 do 260 roku p.n.e., kierowali Dejnokrates, Demetrios i Pajonios. Nowy projekt był wierną kopią zniszczonego oryginału pod względem podstawowych wymiarów i liczby 127 kolumn, ale wprowadzono istotne modyfikacje. Całość wzniesiono na znacznie wyższym, bo aż 13-stopniowym podium (krepidomie), a same kolumny były nieco niższe od poprzedniczek, osiągając 17,65 metra wysokości. Centralny ołtarz zyskał nietypowy kształt podkowy.

Zadania zdobniczego podjął się sędziwy już Skopas, wykonując płaskorzeźby na bębnach kolumn, a w pracach nad ołtarzem asystował mu Praksyteles. Najważniejsza zmiana zaszła jednak we wnętrzu. Nowy posąg Artemidy Efeskiej powstał w wyrafinowanej technice chryzelefantyny, łączącej złoto, srebro, kość słoniową, heban oraz czarny kamień, a jego wygląd znamy dziś wyłącznie z późniejszych kopii, ponieważ oryginał się nie zachował.

W trakcie prac archeologicznych w 1965 roku, przy użyciu pomp do osuszania terenu, odkryto pozostałości ołtarza hellenistycznego oraz antyczne ołowiane rury, świadczące o tym, że podmokły teren wymagał już w starożytności zaawansowanych systemów drenażowych.

Jaka była rola świątyni w świecie starożytnym?

Odbudowany Artemizjon nie tylko odzyskał dawny blask, ale i ugruntował swoją pozycję jako najważniejszy ośrodek kultu Artemidy. Kolejne potężne dynastie, od Seleucydów po Ptolemeuszy, uznawały jego prestiż i ofiarowywały dary. Poza funkcją religijną sanktuarium pozostawało ważnym graczem na finansowej mapie basenu Morza Śródziemnego, udzielając pożyczek i stanowiąc swego rodzaju bank centralny regionu.

Znaczenie to było wciąż żywe w czasach rzymskich, gdzie Artemidę utożsamiano z Dianą. Siłę oddziaływania kultu dobitnie obrazuje epizod z Dziejów Apostolskich. Gdy nauczanie świętego Pawła w Efezie zagrażało lokalnemu biznesowi opartemu na produkcji miniaturowych świątynek, złotnik Demetriusz wywołał zamieszki, a rozwścieczony tłum przez bite dwie godziny skandował: „Wielka Artemida Efeska!”. Sekretarz miejski uciszył zebranych, oświadczając bez wątpienia, iż nikt nie może zaprzeczyć, że Efez strzeże „posągu, który spadł z nieba”.

Rozkwit przerwało dopiero osłabienie struktury wskutek najazdu Gotów w 268 roku n.e. Mimo prób podtrzymania funkcjonowania, ostateczny cios zadały zmieniające się czasy – wraz z dominacją chrześcijaństwa kult starych bogów gasł. Około 400 roku n.e. pozostałe mury zostały w przeważającej mierze rozebrane przez samych chrześcijan, a wspaniała dekoracja zniknęła, użyta jako materiał budowlany.

Co pozostało z cudu świata po wykopaliskach?

Przez kolejne stulecia lokalizacja legendarnego sanktuarium pozostawała zapomniana. Przełom przyniósł rok 1869, kiedy to po 60 latach poszukiwań John Turtle Wood, ekspedycja sponsorowana przez British Museum, natrafił wreszcie na fundamenty. Wykopaliska kontynuowano w kilku turach aż do 1906 roku pod kierunkiem Davida Georga Hogartha, a równolegle pracowali tam też Austriacy.

Odnalezione elementy architektoniczne i rzeźby, w tym znane z detali fragmenty kolumn, trafiły do tzw. „Sali efeskiej” w British Museum. Inne artefakty, między innymi monumentalny posąg rannej Amazonki, zdobią stałą kolekcję Ephesos Museum w Wiedniu. Obecnie turyści docierający do miasta Selçuk mogą zobaczyć na miejscu dawnej chwały jedynie pojedynczą, odtworzoną z gruzów kolumnę, która samotnie wyznacza teren dawnego cudu.