Kaplica Czaszek w Czermnej – historia, zwiedzanie, ciekawostki

Kaplica Czaszek w Czermnej to unikatowe barokowe ossuarium kryjące szczątki tysięcy ofiar wojen i epidemii. Ściany oraz sufit tego niewielkiego kościoła pokrywa około 3 tysięcy ludzkich czaszek i piszczeli, a pod podłogą spoczywa dalsze 20–30 tysięcy. Poznaj fascynującą historię powstania tego miejsca i praktyczne wskazówki dotyczące zwiedzania go w 2026 roku.

Jak powstało to niezwykłe ossuarium?

Pomysłodawcą i twórcą kaplicy był ksiądz Wacław Tomaszek, proboszcz czeskiego pochodzenia, który w drugiej połowie XVIII wieku objął parafię w Czermnej. Punktem zwrotnym okazała się jego podróż do Rzymu w 1775 roku, gdzie głębokie wrażenie wywarły na nim tamtejsze katakumby. Rok później, podczas prac w pobliżu przykościelnej dzwonnicy, Tomaszek natknął się na płytko zakopane ludzkie szczątki. Szokujące odkrycie skłoniło go do działania, a inspiracja rzymską nekropolią zrodziła koncepcję budowy własnego ossuarium – sanktuarium ciszy i zadumy nad przemijaniem.

Prace budowlane rozpoczęto w 1776 roku, a wsparł je finansowo miejscowy możnowładca Leopold von Leslie. Przez kolejne lata ksiądz Tomaszek wraz z grabarzem J. Langerem i kościelnym J. Schmidtem niestrudzenie zbierali ludzkie kości z okolicznych pól i masowych grobów w rejonie Kudowy, Dusznik i Polanicy. Proces ich oczyszczania, bielenia i impregnowania trwał niemal 20 lat. Wystrój kaplicy ukończono dopiero w 1804 roku, tym samym, w którym zmarł jej założyciel. Zgodnie ze swoją wolą, po latach szczątki księdza Tomaszka również umieszczono w tym wyjątkowym miejscu, obok doczesnych pozostałości jego wieloletniego pomocnika Langera.

Jest to jedyny obiekt tego typu w Polsce i jeden z zaledwie trzech w całej Europie, co czyni go ewenementem na skalę światowego dziedzictwa.

Do kogo należą szczątki zgromadzone w kaplicy?

Zdecydowana większość kości jest anonimowa i stanowi zbiorową pamiątkę po tragicznych wydarzeniach, które przetoczyły się przez ziemię kłodzką. Są to głównie ofiary wojny trzydziestoletniej (1618–1648), wojny siedmioletniej (1756–1763) oraz konfliktów prusko-austriackich. Wśród tysięcy szkieletów znajdują się również szczątki tych, którzy zginęli w wyniku epidemii cholery szerzącej się w XVII i XVIII stuleciu, a także podczas wojny o sukcesję bawarską. Te katastrofy zdziesiątkowały lokalną populację – szacuje się, że w wyniku samych wojen śląskich życie straciło około 20% ówczesnych mieszkańców.

Nieliczne szkielety zostały zidentyfikowane i wyeksponowane w sposób szczególny. Na ołtarzu głównym umieszczono czaszki samego fundatora, księdza Wacława Tomaszka, grabarza Langera oraz sołtysa Czermnej i jego żony. Na czaszce sołtysa Martinca widnieją ślady po kuli – został rozstrzelany przez pruskich żołnierzy za przeprowadzanie wojsk austriackich przez Błędne Skały. Jego małżonka zginęła od ciosu ostrym narzędziem, prawdopodobnie broniąc męża własnym ciałem. Zwiedzający mogą tam również zobaczyć czaszkę Tatara, rozpoznawaną po charakterystycznej budowie anatomicznej, a także kość udową mężczyzny o wzroście ponad 2 metrów, najpewniej Szweda, oraz źle zrośniętą po złamaniu kość kończyny.

Architektura i wystrój w służbie pamięci

Niewielka, barokowa kaplica wzniesiona na planie kwadratu, swoją skromną, żółtą elewacją zupełnie nie zapowiada wnętrza. Usytuowana jest pomiędzy kościołem św. Bartłomieja a zabytkową, wolnostojącą dzwonnicą z 1603 roku, w której ścianie znajduje się bogato zdobiona tarcza zegara. Dopiero przekroczenie progu uświadamia skalę makabry, ale i religijnego przesłania. Ściany i sklepienie są dosłownie wyłożone ciasno ułożonymi ludzkimi kośćmi piszczelowymi i czaszkami, tworząc przytłaczającą, ale uporządkowaną mozaikę.

Centralnym punktem wnętrza pozostaje niewielki ołtarz z barokowym krucyfiksem. To właśnie tam spoczywają najciekawsze okazy, w tym czaszka ze zmianami chorobowymi. Całość dopełniają dwie drewniane figury aniołów. Jeden z nich dzierży trąbkę z łacińską sentencją „Powstańcie z martwych”, drugi zaś wagę i napis „Pójdźcie pod sąd”. Przed wejściem do kaplicy ustawiono pomnik z trójjęzycznym przesłaniem – po niemiecku, czesku i polsku – które brzmi: „Ofiarom wojen ku upamiętnieniu, a żywym ku przestrodze 1914”. Poniżej poziomu posadzki, w głębokiej krypcie, spoczywa kolejne 20–30 tysięcy ludzkich szczątków, których ogrom można zobaczyć przez specjalny otwór.

Jak wygląda zwiedzanie i jakie zasady obowiązują?

Kaplica Czaszek jest czynna dla odwiedzających od wtorku do niedzieli. Apeluje się o zachowanie ciszy i poważnego zachowania – to w dalszym ciągu obiekt sakralny i zbiorowa mogiła pochowanych tu tysięcy ludzi. Warto też dostosować ubiór do powagi miejsca. Raz do roku, w nocy z 14 na 15 sierpnia, odprawiana jest tu uroczysta msza święta za spoczywających w kaplicy oraz wszystkich zmarłych wskutek nieuleczalnych chorób i nieszczęśliwych wypadków.

Zwiedzanie odbywa się wyłącznie w grupach liczących około 10 osób i zawsze z przewodnikiem, który przybliża historię powstania ossuarium, opowiada o losach zidentyfikowanych ofiar oraz wyjaśnia symbolikę wnętrza. Cała wizyta trwa zazwyczaj od 15 do 20 minut, co wystarcza na poznanie dziejów tego niezwykłego zabytku. Należy pamiętać, że na terenie kaplicy obowiązuje całkowity zakaz fotografowania i filmowania.

Godziny otwarcia i ceny biletów

Godziny otwarcia zmieniają się w zależności od sezonu. Ostatnie wejście do środka jest możliwe na 15 minut przed zamknięciem obiektu. Kasa biletowa mieści się w budynku naprzeciwko kaplicy – jeśli jej drzwi są zamknięte w trakcie godzin otwarcia, prawdopodobnie osoba sprzedająca bilety oprowadza grupę wewnątrz.

Jak dotrzeć do Kaplicy Czaszek w Czermnej?

Zabytek znajduje się na terenie parafii św. Bartłomieja Apostoła w dzielnicy Czermna, około 1 kilometr na północ od centrum Kudowy-Zdroju, w malowniczej dolinie rzeki Czermnicy. Dojazd własnym samochodem prowadzi ulicą Jana Pawła II wzdłuż parku zdrojowego, a następnie ulicą Tadeusza Kościuszki. Bezpośrednio pod parafią przy ulicy Kościuszki 54 znajduje się bezpłatny parking, na którym zwykle można znaleźć wolne miejsca. Alternatywny płatny parking mieści się kilkadziesiąt metrów dalej.

Drugą wygodną opcją jest pieszy spacer z centrum Kudowy, od terenu parku zdrojowego. Jeśli wybierzesz się na północ ulicą Stanisława Moniuszki, przyjemna trasa zajmie Ci tylko około 15 minut. Trzeba wejść na teren cmentarza parafialnego i podążać za żwirową alejką w kierunku żółtego budynku kaplicy. Kamienne drogowskazy przy bramie cmentarza wyraźnie wskazują drogę. Spacerując, przyjrzyj się otaczającym cmentarz murom, w które wkomponowano zabytkowe XIX-wieczne epitafia.

Nie tylko kaplica – co jeszcze zobaczyć w okolicy?

Podczas wizyty w Czermnej warto poświęcić chwilę na zwiedzenie samego kościoła św. Bartłomieja, którego historia sięga XVII wieku. Budynek ten skrywa między innymi replikę Całunu Turyńskiego oraz wymowny kamienny krzyż z napisem „Krzyż Naszą Nadzieją”. Uroku dodaje wspomniana dzwonnica z bogatą dekoracją z kolorowych płytek i zabytkowym mechanizmem zegara. Sam cmentarz jest cennym zabytkiem – niektóre z grobowców wzniesiono już w XIX stuleciu.

Dla entuzjastów poszukujących podobnych miejsc w Europie, bliźniacze osuaria zobaczyć można w słynnych rzymskich katakumbach oraz w czeskiej Kutnej Horze, gdzie znajduje się ossuarium w Sedlcu.

Sama Kudowa-Zdrój i otaczająca ją ziemia kłodzka oferuje znacznie więcej atrakcji. Jeśli planujesz dłuższy pobyt, rozważ pieszą wycieczkę do labiryntu Błędnych Skał, w których zginął sołtys Martinec. Miłośnicy historii powinni odwiedzić uzdrowiskową część miasta z pijalnią wód mineralnych i parkiem zdrojowym, a rodziny z dziećmi okoliczne parki rozrywki. Region ten jest doskonałą bazą wypadową zarówno po polskiej, jak i czeskiej stronie granicy, obfitując w trasy rowerowe i szlaki piesze o zróżnicowanym stopniu trudności.