Krzywa wieża w Ząbkowicach Śląskich – historia, zwiedzanie, ciekawostki

Krzywa Wieża w Ząbkowicach Śląskich, nazywana często śląską Pizą, to średniowieczna budowla o wysokości 34 metrów i odchyleniu od pionu wynoszącym obecnie 2,14 metra. Jest to najwyższa krzywa wieża w Polsce, a na jej szczyt prowadzi 139 schodów. Zapraszamy do lektury, by poznać pasjonującą historię zabytku, praktyczne aspekty zwiedzania oraz najciekawsze legendy z nim związane.

Gdzie znajduje się Krzywa Wieża w Ząbkowicach Śląskich?

Charakterystyczny obiekt usytuowany jest w samym sercu Ząbkowic Śląskich, tuż przy ząbkowickim rynku. Miasto położone jest na malowniczym Przedgórzu Sudeckim, w południowej części województwa dolnośląskiego. Oznacza to, że z jej szczytu rozpościera się widok nie tylko na okoliczne zabudowania, ale także na oddalone Góry Bardzkie i Sowie.

Dojazd do zabytku jest wyjątkowo prosty. Przez Ząbkowice Śląskie przebiega droga krajowa nr 8, co sprawia, że podróż z Wrocławia samochodem zajmuje mniej więcej 1,5 godziny. Dla osób preferujących transport publiczny dostępna jest również kolej żelazna, której stacja znajduje się niespełna kilometr od centrum. Sam obiekt mieści się przy ul. Św. Wojciecha 7 i jest świetnie widoczny już z oddali, głównie ze względu na swoje nietypowe pochylenie.

Jakie są parametry techniczne i architektoniczne najwyższej krzywej wieży w Polsce?

Podstawowym parametrem definiującym obiekt jest jej rekordowa w skali kraju wysokość całkowita wynosząca 34 metry. Status najwyższej krzywej wieży w Polsce potwierdza także mierzone od pionu odchylenie, które według obecnych danych wynosi 2,14 metra. Dla porównania, pomiary dokonane jeszcze w 1977 roku wykazywały odchylenie na poziomie 1,98 m, co obrazuje, że proces przechylania się budowli, choć powolny, wciąż postępuje.

Konstrukcja nie jest jednolita pod względem użytych materiałów. Dolna część, sięgająca do wysokości około 10 metrów, została wzniesiona z kamienia i zaprawy wapiennej. Świadczy to o jej pierwotnie obronnym charakterze, który zdradza również grubość murów przekraczająca 4 metry w partii przyziemia. Wyższe partie są już ceglane, co jest efektem późniejszej rozbudowy. Aby dostać się na górę, należy pokonać dokładnie 139 schodów.

Wspinaczka odbywa się współcześnie przez niewielką wieżyczkę z wejściem na poziomie gruntu. W przeszłości było jednak inaczej. Dawne, oryginalne wejście do wieży znajdowało się na wysokości pierwszego piętra, co stanowiło typowe rozwiązanie obronne. Do wnętrza dostawano się pierwotnie po zewnętrznych schodkach lub drabinie, co uniemożliwiało bezpośredni dostęp w razie zagrożenia.

Loch głodowy i izba tortur

We wnętrzu, na poziomie przyziemia, znajduje się pomieszczenie dostępne niegdyś wyłącznie od góry. To właśnie tam działał loch głodowy. Współcześnie turyści mogą zwiedzać znajdującą się w nim stałą ekspozycję historyczną.

Obecnie przestrzeń tę zaadaptowano na wystawę zatytułowaną „Średniowieczna Izba Tortur i Więzienie w Lochu Głodowym”. Miejsce to pozwala poczuć surowy klimat dawnych wieków, a eksponaty obrazują metody wymierzania sprawiedliwości w średniowieczu.

Jaka jest historia Krzywej Wieży i dlaczego jest krzywa?

Powstanie obiektu okrywa aura tajemnicy. Do dziś historykom nie udało się ustalić ani dokładnej daty wzniesienia budowli, ani jej pierwotnego przeznaczenia. Na podstawie analiz strukturalnych i zachowanych dokumentów wysnuto kilka hipotez. Jedna z nich, autorstwa kilku badaczy niemieckich, w tym Kurta Bimlera, wskazuje, że jest to pozostałość przedlokacyjnego zamku wzniesionego przez książąt świdnickich.

Druga koncepcja zakłada, że usytuowana w najniższym punkcie starego miasta konstrukcja pełniła funkcję bramy miejskiej. Najwięcej dowodów przemawia jednak za trzecią wersją – od XV wieku obiekt zaczął funkcjonować jako dzwonnica miejska. Rolę tę pełnił nieprzerwanie aż do czasów II wojny światowej. W 1413 roku prawdopodobnie zakończono przebudowę dawnej baszty na dzwonnicę dla pobliskiego kościoła pw. św. Anny. Aby ułatwić dzwonnikowi komunikację, w 1507 roku dobudowano kryty ganek łączący bezpośrednio świątynię z wieżą.

Co do przyczyn przechyłu, analizy historyczne wskazują na datę 15 września 1590 roku. Właśnie wtedy odnotowano na terenie pobliskiego Barda silne wstrząsy tektoniczne, które uznaje się za główną przyczynę katastrofy budowlanej. Oficjalnie przechył odnotowano 24 sierpnia 1598 roku, kiedy stwierdzono wychylenie o 1,5 metra. Istnieje też teoria o zwiększonym ciężarze nadbudowanej wieży oraz rozmoknięciu gruntu, które miało spowodować nierównomierne osiadanie fundamentów. Po pojawieniu się pęknięć, pod koniec XVI wieku ganek łączący wieżę z kościołem rozebrano, gdyż groził on całkowitym zawaleniem.

Wielki pożar i groźba rozbiórki

Niemal kres istnienia zabytku przyniósł wielki pożar w 1858 roku. Kataklizm strawił górną część budowli, a ówczesne władze pruskie planowały jej całkowitą rozbiórkę ze względów bezpieczeństwa. Na przeszkodzie stanęły jednak władze miejskie, które po długich staraniach i ekspertyzie budowlanej doprowadziły do odbudowy obiektu. Prace zakończono 11 października 1860 roku. Podczas rekonstrukcji dawne blaszane zwieńczenie zastąpiono charakterystyczną attyką w kształcie jaskółczych ogonów. Na kopule osadzono gałkę z krzyżem, w której złożono okolicznościowe pismo sporządzone przez proboszcza Johannesa Grundeya.

Współczesne remonty i zagrożenia

Bliższe współczesności wydarzenia także nie były dla zabytku łaskawe. Po latach eksploatacji konieczny był gruntowny remont zewnętrznych ścian, który zakończono w grudniu 2007 roku. Niestety, niespełna dekadę później, we wrześniu 2018 roku, obiekt znowu wyłączono z ruchu turystycznego. Bezpośrednim powodem tej decyzji było pojawienie się groźnych spękań murów. Na szczęście prace ratunkowe trwały około trzech miesięcy, a już 6 kwietnia 2019 roku wieżę ponownie otwarto dla zwiedzających. Od roku 2000 budowla widnieje w rejestrze zabytków pod numerem 41/A/00.

Legenda o Johannesie Gleiß – czy wieża od początku była krzywa?

Oprócz stricte naukowych i geologicznych wyjaśnień, w Ząbkowicach Śląskich żywa jest legenda dotycząca budowniczego. Według przekazów po wielkim pożarze z 1858 roku przeprowadzono szczegółową ekspertyzę fundamentów, której wyniki zaszokowały ówczesnych ekspertów. Mieli oni stwierdzić, że konstrukcja wcale nie uległa przypadkowemu odchyleniu, ale od początku została wzniesiona celowo jako krzywa.

Głównym bohaterem tej opowieści jest Johannes Gleiß. Na spalonej części obiektu rzekomo widniał napis wykonany ręką budowniczego: „Ich heiß Hohannes Gleiß, hab diesen Turm schieff gebaut mit Fleiß”, co w tłumaczeniu znaczy „Nazywam się Johannes Gleiß, wybudowałem tę wieżę krzywą z pilnością”. Niestety, inskrypcja ta uległa zniszczeniu podczas przebudowy górnej kondygnacji po pożarze. Mimo utraty fizycznego dowodu, historia ta doskonale wpisuje się w aurę miejsca. Potwierdza to także wpis do rejestru zabytków, który chroni tę unikatową w skali kraju pozostałość przeszłości.

Jak wygląda związek Ząbkowic z Frankensteinem?

Turystyczny charakter Ząbkowic Śląskich buduje nie tylko pochyła dzwonnica. Historyczna nazwa miasta, obowiązująca do zakończenia II wojny światowej, brzmiała Frankenstein. Właśnie tutaj w 1606 roku grupa ośmiu grabarzy wywołała epidemię dżumy, która uśmierciła jedną trzecią lokalnej populacji. Te mrożące krew w żyłach relacje miały później stać się inspiracją dla Mary Shelley, autorki słynnej powieści o doktorze Frankensteinie. Dziś elementy te łączy funkcjonujące w mieście laboratorium Frankensteina, będące jedną z głównych atrakcji Dworu Kauffunga.

Sam Dwór Kauffunga, położony przy ul. Krzywej, tuż obok Krzywej Wieży, to oficjalnie najstarszy budynek mieszkalny w mieście, o początku sięgającym XVI wieku. Spędził w nim dzieciństwo malarz Bernard Krause. Budynek mieści obecnie Izbę Pamiątek Regionalnych, stworzoną pół wieku temu przez Józefa Glabiszewskiego, a w jej osiemnastu salach zgromadzono świadectwa historii regionu.

Jak wygląda zwiedzanie Krzywej Wieży oraz okolicznych atrakcji?

Wspinaczka na górę odbywa się z przewodnikiem, co dodatkowo wzbogaca wizytę o solidną porcję historycznych anegdot. Wejścia z przewodnikiem organizowane są co 30 minut, a pierwsze z nich rozpoczyna się punktualnie o 9:30. Po dotarciu na szczyt turyści mogą podziwiać rozległą panoramę Ząbkowic Śląskich, Gór Sowich oraz Gór Bardzkich.

Obecnie Krzywa Wieża pełni przede wszystkim funkcję punktu widokowego, a na szczycie czeka widok na Przedgórze Sudeckie – to jeden z największych atutów zwiedzania.

Planując wizytę, warto wziąć pod uwagę informacje praktyczne. W szczycie sezonu godziny otwarcia są wydłużone. Standardowy harmonogram zakłada funkcjonowanie obiektu codziennie od 9:30 do 17:30, choć w okresie wakacyjnym wewnątrz można przebywać znacznie dłużej. Koszt biletów nie jest wygórowany – bilet normalny kosztuje 6 zł, bilet ulgowy to wydatek 3 zł, a dzieci do 5. roku życia wchodzą bezpłatnie.

Oprócz samej dzwonnicy warto zwiedzić sąsiedni kościół pw. św. Anny – gotycką świątynię z początku XV wieku. We wnętrzu szczególne wrażenie robi ołtarz główny z 1754 roku oraz nagrobek księcia Karola I Podiebrada i jego żony Anny Żagańskiej. Na zewnątrz odnajdziemy natomiast epitafium wnuka Wita Stwosza. Miłośników militariów i fortyfikacji ucieszy oddalony o kilka minut spacerem Zamek w Ząbkowicach Śląskich. Zwiedzanie odbywa się z przewodnikiem o wyznaczonych godzinach, a trasa wiedzie przez ruiny z zachowanymi bastejami, strzelnicami oraz attyką osłaniającą stanowiska straży. Zamek wpisano na listę Europejskiego Szlaku Zamków i Pałaców.

Laboratorium Frankensteina i Dwór Kauffunga

W pobliżu znajduje się też Dwór Kauffunga przy ul. Krzywej. Łączy on w sobie klimatyczne Izbę Pamiątek Regionalnych i wspomniane już laboratorium inspirowane słynną powieścią grozy. Ekspozycja przedstawia proces grabarzy odpowiedzialnych za wybuch epidemii w mieście Frankenstein.

Sezonowe atrakcje i święto wieży

Każdego roku w mieście odbywa się festyn pod nazwą Dni i Nocy Krzywej Wieży. To wydarzenie kulturalno-rekreacyjne ma stały termin – drugi weekend lipca (piątek i sobota). Podczas imprezy obiekt można zwiedzać wyjątkowo długo, bo aż do godziny 00:00. Program wydarzenia wypełniają występy gwiazd muzyki, happeningi oraz pokazy, dzięki czemu miasto na kilka dni staje się centrum rozrywki na Dolnym Śląsku.

Co warto zobaczyć w okolicy Ząbkowic Śląskich?

Gmina Ząbkowice Śląskie graniczy z wieloma atrakcjami turystycznymi, co czyni to miasto dobrą bazą wypadową. Będąc w regionie, zaledwie kilkanaście kilometrów dalej można odkryć prawdziwe architektoniczne perełki. W odległości niespełna 10 km znajduje się monumentalny Pałac Marianny Orańskiej w Kamieńcu Ząbkowickim, zachwycający swym ogromem i neogotycką formą.

Nieco dalej, bo około 12 km od ząbkowickiego rynku, położona jest potężna Twierdza Srebrna Góra. Ta górska warownia, wznosząca się dumnie nad Przełęczą Srebrnogórską, jest jedną z najważniejszych fortyfikacji na Dolnym Śląsku. Miłośnicy podziemnych tras i historii górnictwa bez wątpienia docenią wizytę w Kopalni Złota w Złotym Stoku, skrywającej sieć sztolni i jedyny w Polsce podziemny wodospad. Dla osób szukających bardziej aktywnego wypoczynku pozostają gęsto usiane szlakami Góry Sowie oraz tajemniczy kompleks Riese w okolicach Walimia.

Planując trasę wycieczki, można rozważyć następujące punkty na mapie okolicy:

• Pałac w Kamieńcu Ząbkowickim – około 11 km,
• Twierdza Srebrna Góra – około 12 km,
• Kopalnia Złota w Złotym Stoku – około 17 km,
• Twierdza Kłodzko – około 20 km.

Zwiedzanie z przewodnikiem miejscowej Cerkwi św. Jerzego wymaga wcześniejszej rezerwacji telefonicznej lub mailowej, dokonanej co najmniej dzień przed planowaną wizytą – zgłoszenia mailowe przyjmowane są do godziny 17:00.

Jak dojechać i gdzie zaparkować w Ząbkowicach Śląskich?

Ząbkowice Śląskie znajdują się zaledwie rzut beretem od Kotliny Kłodzkiej. Przemierzając drogę krajową numer 8, dotrzemy tutaj bez trudu z Wrocławia, Kłodzka czy Kudowy-Zdroju. Samo miasto jest bardzo kompaktowe i zorientowane na ruch pieszy. Po przybyciu na miejsce samochód najwygodniej zostawić na jednym z płatnych parkingów oplatających starówkę. Dzięki temu zarówno wizytę w punkcie widokowym na szczycie, jak i zwiedzanie ząbkowickiego rynku wraz z górującym nad nim ratuszem, można odbyć w trakcie krótkiego spaceru.

Neogotycki ratusz, zaprojektowany przez Alexisa Langera, mierzy 72 metry wysokości i jest szóstym z kolei budynkiem w tym miejscu – poprzedni strawił pożar z 1858 roku. Wznosi się dumnie ponad okoliczne kamienice, stanowiąc centralny punkt miasta. Warto także zwrócić uwagę na elementy średniowiecznych fortyfikacji, zachowane w okolicy Parku im. Sybiraków. Znajduje się tam Baszta Gołębia oraz fragmenty murów, które niegdyś zamykały dostęp do miasta od strony dawnych bram: Wrocławskiej, Ziębickiej, Kłodzkiej i Świdnickiej. Żadna z tych bram nie przetrwała do dnia dzisiejszego.

O randze historycznej osady świadczą odkrycia archeologiczne. Podczas badań archeologicznych przeprowadzonych w latach 1999 i 2000 na ul. Długiej odsłonięto fragmenty muru kamienno-ceglanego na wysokości Krzywej Wieży. Potwierdza to, że w XIV wieku przesuwano tu pierwotną linię umocnień, powiększając obszar miasta – wówczas też zrodził się pomysł przekształcenia starej baszty w dzwonnicę.