Czym malować modele?

Masz na półce model, który aż prosi się o farbę, ale nie wiesz, od czego zacząć? Tutaj znajdziesz konkretne podpowiedzi, czym malować modele i jak dobrać narzędzia. Po lekturze łatwiej wybierzesz farby, lakiery i sposób pracy dopasowany do twojego warsztatu.

Jakie farby do modeli wybrać?

Na początku warto rozróżnić podstawowe grupy farb, które najczęściej pojawiają się na biurkach modelarzy. Najpopularniejsze są farby akrylowe, zaraz za nimi stoją emalie oraz farby alkidowe, a uzupełnieniem są wszelkiego rodzaju metalizery, podkłady i washe. Każdy typ zachowuje się na modelu inaczej, dlatego dobrze jest od razu zdecydować, czego oczekujesz: szybkiego schnięcia, twardej powłoki czy może łatwego czyszczenia pędzli.

Do klasycznych modeli plastikowych najczęściej wybierane są akryle wodne – marki pokroju Vallejo, Tamiya, Hataka czy Mr.Hobby oferują gotowe zestawy kolorów do konkretnych samolotów, czołgów czy samochodów. Z kolei część modelarzy od lat trzyma się emalii lub farb alkidowych, chwaląc ich przyczepność i bardzo gładkie rozlewanie. W praktyce wiele osób miesza systemy: np. podkład akrylowy, kolor emalią i na to akrylowy lakier.

Akryle modelarskie

Akryle wodne to dla początkujących najbezpieczniejsza droga. Zwykle mają słaby zapach, można je rozcieńczać wodą lub dedykowanym thinnerem, a pędzle da się umyć pod kranem. Dobrze przygotowany model i porządny podkład sprawiają, że taka farba trzyma się plastiku zaskakująco mocno, choć cienka warstwa wciąż jest wrażliwa na mocne drapanie paznokciem.

W praktyce akryle lubią kilka cienkich warstw zamiast jednej grubej. Zbyt gęsta farba przypomina budyń, zostawia ślady włosia i tworzy “skórkę pomarańczy”. Po rozcieńczeniu do konsystencji mleka sprawdza się zarówno przy pędzlu, jak i przy aerografie. Wiele sklepów modelarskich, jak np. modeledo.pl, oferuje pełne serie kolorów pod konkretne teatry działań i okresy historyczne, co ułatwia dobranie odcienia bez mieszania z palety artystycznej.

Emalie i farby olejne

Emalie (np. dawne Humbrol czy Revell) dają bardzo gładką i równą powierzchnię – szczególnie przy malowaniu pędzlem. Mają jednak swój “charakter”. Pachną znacznie intensywniej niż akryle, wymagają rozpuszczalników do rozcieńczania i czyszczenia pędzli, a czas schnięcia jest zdecydowanie dłuższy. Revell zaleca między warstwami nawet około 4 godziny.

Dłuższe schnięcie bywa zaletą. Farba ma czas, by się rozpłynąć, dzięki czemu ślady po włosiu znikają, jeśli nie “głaszczesz” powierzchni zbyt długo. Problem pojawia się, gdy nakładasz kolejne warstwy zanim poprzednia zwiąże się z podłożem. Pędzel wtedy zaczyna rozpuszczać poprzednią powłokę i zamiast drugiej warstwy w praktyce malujesz wciąż jedną, rozciąganą i rozrywaną. Właśnie przy emaliach cierpliwość to często najważniejsza cecha.

Farby alkidowe i artystyczne

Część doświadczonych modelarzy od lat maluje modele zwykłymi farbami alkidowymi z marketu budowlanego lub sklepu z chemią budowlaną. Powłoka jest bardzo twarda, odporna na obicia, a przy odpowiednim rozcieńczeniu farba płynnie rozpływa się po powierzchni. Do mieszania odcieni można używać olejnych farb artystycznych, dzięki czemu łatwo dobrać własne warianty kolorów dla różnych skal i efektów skali.

W praktyce wystarczy kilka puszek z podstawowymi barwami (biała, żółta, niebieska, czerwona, czarna) oraz zestaw tub farb artystycznych. Kolory miesza się na próbnych kawałkach plastiku, a po uzyskaniu odpowiedniego odcienia można go zużyć na kilku modelach. Jeśli zależy ci na bardzo twardej powłoce – np. na modelach często dotykanych – część osób dodaje do takiej farby utwardzacz z innej serii lakierniczej.

Czym rozcieńczać i jak przygotować farbę?

Dobre rozcieńczenie farby ma tak samo duże znaczenie, jak wybór samego koloru. Zbyt gęsta farba zostawia smugi, a zbyt rzadka słabo kryje i może się rozwarstwiać. Warto więc dobrać medium do typu farby, którym malujesz, i przetestować je na kawałku starego plastiku.

Farby akrylowe artystyczne, które często mają konsystencję gęstego budyniu, wymagają wyczucia. Mają mocny pigment, ale jeśli rozcieńczysz je tylko wodą, mogą schodzić płatami przy mocnym drapnięciu. Akryle modelarskie zwykle są rzadsze, więc producent od razu podaje, czy zaleca wodę, czy dedykowany thinner zawierający np. alkohol izopropylowy.

Rozcieńczanie akryli

Akryle wodne możesz rozcieńczać zwykłą wodą destylowaną, ale lepszy efekt daje często specjalny rozcieńczalnik producenta. Dedykowany thinner spowalnia schnięcie, poprawia rozlewność farby i zmniejsza ryzyko “kredowego” wykończenia. Przy pędzlu wiele osób dąży do konsystencji zbliżonej do mleka. Przy aerografie farba powinna być jeszcze odrobinę rzadsza.

Jeśli farba po wyschnięciu mimo lakieru zbyt łatwo schodzi pod paznokciem, możesz spróbować kilku rzeczy: lepszego odtłuszczenia plastiku, użycia podkładu zwiększającego przyczepność lub zmiany proporcji rozcieńczania. Zbyt duża ilość wody może osłabiać wiązanie akrylu z podłożem. Alkohol sprawia, że warstwa jest twardsza, ale przy dużym stężeniu może z kolei szybciej wysychać i tworzyć chropowatą powierzchnię.

Czym rozcieńczać emalie i farby olejne?

Emalie i farby olejne najlepiej współpracują z rozcieńczalnikami tego samego producenta, choć część modelarzy z powodzeniem używa rozcieńczalników uniwersalnych do farb olejnych. Jeśli farba zaczyna się rozwarstwiać lub tworzy tłuste plamy, to sygnał, że rozcieńczalnik nie pasuje do bazy. W takiej sytuacji lepiej nie ryzykować na docelowym modelu, tylko przetestować inny środek na kawałku plastiku.

Zbyt rzadko rozcieńczona emalia może kryć słabo, ale da bardzo gładką powierzchnię po dwóch, trzech warstwach. Z kolei zbyt gęsta początkowo zakryje kolor plastiku, ale zostawi wyraźne ślady włosia, szczególnie jeśli używasz twardego pędzla. W takiej sytuacji lepiej dodać kilka kropli rozcieńczalnika i sprawdzić, czy farba zacznie się równomiernie rozpływać i sama “zamykać” pociągnięcia.

Jak przygotować powierzchnię modelu?

Realistyczne malowanie zaczyna się znacznie wcześniej niż w chwili, gdy pierwszy raz zanurzysz pędzel w farbie. Model musi być dobrze złożony, bez nadmiaru kleju i tłustych śladów po palcach. Przy słabym przygotowaniu nawet najlepsza farba i lakier nie zapewnią trwałej powłoki.

Po sklejeniu elementów usuń resztki nadlewek, wygładź łączenia i sprawdź linie podziału. Zaschnięty klej na powierzchni będzie widoczny nawet spod kilku warstw farby. Gdy bryła modelu jest gotowa, przychodzi pora na odtłuszczanie. To etap, który wiele osób bagatelizuje, a ma on duży wpływ na przyczepność warstwy malarskiej.

Odtłuszczanie i podkład

Do odtłuszczania można użyć kilku środków: płynu do naczyń z ciepłą wodą, alkoholu izopropylowego lub spirytusu aptecznego. Ten ostatni sprawdza się na gładkim plastiku, ale warto zrobić test w niewidocznym miejscu, bo niektóre rodzaje tworzywa mogą delikatnie matowieć. Delikatne przetarcie modelu miękką ściereczką nasączoną alkoholem zwykle dobrze usuwa tłuste ślady.

Po wyschnięciu powierzchni przychodzi czas na podkład. Można go nakładać pędzlem, sprayem lub aerografem. Podkład wyrównuje chłonność tworzywa, pokazuje ewentualne niedoskonałości szpachlowania i wzmacnia przyczepność farby. Dobrze dobrany kolor podkładu ułatwia też osiągnięcie równomiernej barwy: szary sprawdza się w większości przypadków, a biały jest niezastąpiony pod kolory jasne, jak żółty czy czerwony.

Warstwy farby i lakieru

Po podkładzie przychodzi czas na cieniowanie i kolor bazowy. Niektórzy od razu kładą główny odcień, inni najpierw nanoszą cieniowanie ciemniejszym kolorem na linie podziału i zagłębienia. Ten prosty zabieg dodaje głębi i sprawia, że kolor bazowy przestaje wyglądać jak “płaska plama”.

Gdy kolor wyschnie, model warto zabezpieczyć lakierem. Akrylowe lakiery w sprayu (np. Vallejo 28531 – matowy lakier akrylowy w sprayu) lub lakiery Humbrol tworzą powłokę odporną na dotyk i przygotowują powierzchnię pod kalkomanie czy washe. Część modelarzy używa też Sidoluxu jako lakieru błyszczącego. Im więcej cienkich warstw, tym powłoka jest twardsza, ale zbyt gruba może zacząć pękać lub tworzyć “skorupę”, która przy mocnym uderzeniu odchodzi razem z farbą.

Czy Sidolux i kalkomanie to dobre połączenie?

Wielu modelarzy zastanawia się, czy lakier na bazie Sidoluxu wystarczająco zabezpiecza akryle, szczególnie te z działu plastycznego. Powierzchnia wydaje się twarda, ale przy mocnym przejechaniu paznokciem farba potrafi zejść. To po części cecha takich akryli, a po części kwestia przygotowania podłoża i grubości warstwy.

Jeden lub dwa cienkie natryski Sidoluxu tworzą przyzwoitą powłokę pod kalkomanie. Mocniejsze drapanie paznokciem jest jednak testem bardziej surowym niż większość realnych sytuacji, w których model bierzesz do ręki. Więcej warstw Sidoluxu zwykle zwiększa odporność na ścieranie, ale nie w nieskończoność. Duża ilość lakieru może też zamaskować detale, co jest szczególnie widoczne w małych skalach.

Kalkomanie i kolejne warstwy lakieru

Kalkomanie dobrze kładzie się na lakierze błyszczącym. Powierzchnia jest wtedy gładka, więc nie tworzą się srebrzące pęcherzyki powietrza. Po nałożeniu kalki wodą, odsączeniu nadmiaru wilgoci i wyschnięciu możesz zabezpieczyć ją kolejną warstwą lakieru. Dobrym rozwiązaniem jest najpierw lekka mgiełka, a dopiero potem pełniejsza warstwa. Kalkomania wtedy się nie marszczy i nie rozpuszcza.

Jeśli pracujesz z Sidoluxem, staraj się nie “męczyć” tego samego miejsca zbyt długo. Krótkie, cienkie natryski lub szybkie pociągnięcia pędzlem po kilku minutach od wyschnięcia kalki są zwykle bezpieczne. Grube i długie malowanie w jednym punkcie może rozmiękczyć poprzednią warstwę i zniekształcić kalkę.

Trwałość powłoki to suma wielu etapów: czystego plastiku, dobrego podkładu, rozsądnego rozcieńczenia farby oraz kilku cienkich warstw lakieru, a nie tylko “mocy” jednego produktu.

Jakich narzędzi użyć – pędzel czy aerograf?

Wybór narzędzia ma wpływ zarówno na efekt wizualny, jak i na tempo pracy. Część osób całe życie maluje tylko pędzlem i osiąga świetne rezultaty. Inni – szczególnie przy samolotach czy czołgach w większych skalach – szybko sięgają po aerograf. Każda metoda wymaga trochę innej techniki i innego przygotowania farb.

Przy pędzlu zdecydowanie liczy się jego jakość. Jeden tani, twardy pędzel potrafi zepsuć nawet najlepszą farbę. Przy aerografie ważne jest czyszczenie dyszy i dobranie ciśnienia kompresora do gęstości farby oraz średnicy dyszy.

Jakie pędzle modelarskie wybrać?

Do malowania modeli warto przygotować kilka rodzajów pędzelków. Jeden, nawet najdroższy, nie wystarczy. Przydają się szerokie pędzle do większych powierzchni, węższe do linii podziału i małe, ostro ścięte lub okrągłe do detali kokpitu, uzbrojenia czy figur. Miękkie włosie pomaga ograniczyć smugi i pozwala farbie spokojnie się rozlać.

Smugi widoczne “pod światło” to często wynik zbyt gęstej farby, za twardego pędzla lub zbyt długiego rozprowadzania farby po powierzchni. Lepiej nabrać niewielką ilość, rozciągnąć ją dwoma, trzema pociągnięciami i zostawić. Dobra farba po chwili sama się “ułoży”. Jeśli chcesz wyeliminować smugi wynikające ze słabego krycia, warto użyć szarego lub białego podkładu, który pozwala uzyskać równomierny kolor po mniejszej liczbie warstw.

Kiedy sięgnąć po aerograf?

Aerograf jest szczególnie przydatny przy większych modelach i maskowaniach kamuflażu. Pozwala na płynne przejścia kolorów, cienkie linie oraz bardzo delikatne cieniowanie paneli. Do tego wymaga jednak odpowiedniego rozcieńczenia farby, dobrej wentylacji i regularnego czyszczenia sprzętu. To narzędzie raczej dla osób, które lubią precyzyjną, powtarzalną pracę.

Dzięki aerografowi łatwiej równomiernie nałożyć podkład, kolor bazowy i lakiery – szczególnie matowe, które przy pędzlu lubią tworzyć smugi. Ale nawet wtedy pędzel pozostaje niezastąpiony przy małych elementach, które trudno zamaskować. W praktyce najlepiej sprawdza się połączenie obu technik: aerograf do dużych powierzchni, pędzel do detali i poprawek.

• pędzle szerokie – do skrzydeł, kadłubów, dużych paneli,
• pędzle cienkie – do linii podziału i drobnych części,
• pędzle do suchych przetarć – ze sztywniejszym włosiem do weatheringu,
• aerograf – do podkładów, kamuflaży i lakierów.

Jak dodać realizmu – washe i weathering?

Mocno odbłyszczony, “prosto z fabryki” model rzadko wygląda przekonująco. Realny pojazd ma ślady eksploatacji: kurz, brud, rdzę, drobne odpryski. Do oddania tych efektów służy cała grupa produktów do weatheringu. Należą do nich washe, pigmenty, olejne filtry kolorystyczne, gotowe smugi oleju czy brudu w buteleczkach.

Wash to rzadko rozcieńczona, ciemna farba, którą nakłada się w zagłębienia i linie podziału. Po chwili nadmiar zbiera się w tych miejscach, podkreślając detale i nadając modelowi głębię. Pigmenty sypkie imitują kurz, błoto lub pył, a metalizery potrafią z plastiku zrobić przekonujący metaliczny element.

Washe i brudzenie modeli

Na pomalowaną i zabezpieczoną lakierem powierzchnię nakłada się różne imitacje zabrudzeń: kurz, rdzę, błoto, piasek, olej. Wash zwykle kładzie się na błyszczący lakier, bo wtedy równomiernie spływa do zagłębień. Nadmiar można zebrać miękkim patyczkiem kosmetycznym lub pędzlem zwilżonym rozcieńczalnikiem.

Po wyschnięciu washa i innych efektów można całość zamknąć warstwą lakieru matowego lub satynowego. Dzięki temu model przestaje przypominać plastikową zabawkę, a zaczyna wyglądać jak miniaturowa replika oryginalnego pojazdu, z jego historią zapisaną w rysach i brudzie.

Dopiero po warstwach brudu, rdzy i kurzu plastikowy model “przestaje być plastikiem” i zaczyna wyglądać jak pojazd, który naprawdę gdzieś jeździł, lądował lub walczył.

Do różnych efektów można też porównać właściwości kilku grup produktów:

• wash akrylowy – bez mocnego zapachu, szybsze schnięcie,
• wash emaliowy – łatwiejsze cieniowanie i poprawki,
• pigmenty – dobrze wyglądają na podwoziu i gąsienicach,
• metalizery – nadają realizmu lufom, silnikom, felgom.